English
از ویکیپدیای فارسی، دانشنامه آزاد

اردستان

اردستان

اردستان

اطلاعات کلی
کشور Flag of Iran.svg ایران
استان اصفهان
شهرستان اردستان
بخش مرکزی
نام(های) قدیمی ارگ‌دستان،

ارگستان، ارد استان
مردم
زبان‌ گفتاری فارسی
جغرافیای طبیعی
ارتفاع از سطح دریا ۱۲۰۶ متر
اطلاعات شهری
پیش‌شماره تلفنی ۰۳۶۲۵۲۴

اَردِستان یکی از شهرهای استان اصفهان در مرکز ایران است. این شهر مرکز شهرستان اردستان است. بنا به نقل قول‌های سینه به سینه میان اردستانی‌ها و برخی تاریخ نویسان، اردستان زادگاه اردشیر یکم (هخامنشی) بوده‌است. جمعیت شهر اردستان بنا بر سرشماری نفوس و مسکن سال ۱۳۸۵ برابر ۱۵٫۲۸۴ نفر است [۱].

محتویات

زبان مردم اردستان

مردم اردستان عمدتاً از نژاد اصیل ایرانی آریایی نژاد هستند.

دلیل آن زبانی است که چندین هزار سال پیش تا کنون بر جای مانده، این زبان منشعب از فرس قدیم پارسی می‌باشد و زبان اوستائی است که لغات و اصطلاحات خارجی کمتر در آن نفوذ کرده‌است.

ساکنان اردستان در گویش محلی خود از آن با عنوانهای ارسون، اردستون، ارسون، اسوم و اسون یاد می‌کنند.

جغرافیا

شهرستان اردستان، در شمال استان اصفهان، در جنوب کویر نمک، در ۳۳ درجه و ۲۳ دقیقه پهنای شمالی و ۵۲ درجه و ۲۲ دقیقه طول شرقی نسبت به نیمروز گرینویچ قرار دارد. از شمال به استان سمنان، از باختر به شهرستان‌های کاشان، نطنز و برخوار و میمه، از خاور به شهرستان نایین و از جنوب به شهرستان‌های اصفهان و نایین محدود است. اردستان در ۱۱۸ کیلومتری شمال شرقی شهر اصفهان و در مسیر کاشان به سمت نایین و یزد قرار گرفته‌است. آب و هوای این شهرستان گرم و خشک بوده و بیش‌ترین درجه حرارت در تیر و مرداد و کم‌ترین آن در دی و بهمن است. پوشش گیاهی این ناحیه از گونه استپ بیابانی است. کوه‌های غیرمنظمی از شعبه‌های کوه کرکس، از جنوب شهرستان می‌گذرد، از سطح دریا یک هزار و ۲۰۷ متر ارتفاع دارد.

سابقه تاریخی

بعضی مورخان آن را زادگاه کاوه آهنگر دانسته‌اند و اهالی منطقه، خانه و باغی را که در محله کبودان واقع و به باغ کاوه موسوم است و همچنین قنات دو طبقه مون را که یکی از عجایب سیستم آبرسانی در ایران قدیم به شمار می‌آید و احداث آن به کاوه آهنگر نسبت داده می‌شود، دلیلی برای اثبات نوشته مورخان می‌دانند. به اضافه این که در این شهرستان قنات دیگری هم با عنوان ارونه جریان دارد که با فورزه بندی دیدنی و جالبش، آب کشاورزی پنج محله شهر را تامین می‌کند و مردم عقیده دارند «ارونشاه» نخستین پادشاه پیشدادی آن را حفر کرده‌است.

برخی از تاریخ دانان بر این باورند که واژه اردستان از دو بخش اربیه به معنی مقدس و فرشته موکل بر آن و پسوند ستان به معنای مکان تشکیل شده. زیرا قبل از ظهور اسلام آتشکده‌های متعددی در این شهر دایر بوده که از جمله آن‌ها آتشکده معروف مهر اردشیر قابل اشاره‌است و تاریخ نویسان قرن چهارم قمری از آن به عنوان شهری مستحکم یاد کرده‌اند که یک مایل مربع مساحت داشته و بارویی با پنج دروازه آن را احاطه کرده بود و جمعی دیگر، نام اردستان را متشکل از دو پاره «ارد» به معنی مرد خشمگین و «ستان» به معنای مکان دانسته و از آن به عنوان سرزمین مردان غیور و خشمگین یاد کرده‌اند و البته این روایت هم وجود دارد که اردستان چون از بناهای اردشیر دراز دست است، نام خود را از اسم او وام گرفته‌است. نام اردستان، در افسانه‌های فولکلوریک نیز آمده و از جمله بر پایه یکی از افسانه‌ها، اردستان مسکن رستم دستان، جهان پهلوان باستانی بوده و ابتدا ارگ دستان نام داشته و سپس به ارگستان و سرانجام به اردستان تغییر نام داده‌است. بر پایه این افسانه، طایفه لیلاز، که از طایفه‌های پرجمعیت اردستان به شمار می‌آیند، از اعقاب لیلاز، برادر رستم هستند. بر پایه نوشته‌های تاریخ نگاران ایرانی و عرب، این شهر در دوران آل بویه با نطنز، بلوکی را تشکیل می‌داد که مرکز آن اردستان و جایگاه فرمانروایی حاکم دیلمیان بوده‌است. اردستان، به شهادت منابع تاریخی، در دوران اشکانی، پایتخت اردوان چهارم بوده و اردشیر اول، بنیان گذار پادشاهی ساسانی، آتشکده‌ای در آن بنا کرده‌است. این شهر، در دوران صفویه از شهرهای آباد و مهم کشور به شمار می‌آمد و نقل شده مردم آن هنگام حمله اشرف افغان به اصفهان، چنان پایداری و استقامتی در برابر مهاجمان نشان دادند که موجب حیرت اشرف افغان شد. در دوران قاجاریه، به ویژه هنگام حکومت ناصرالدین شاه اردستان جایگاه بهتری یافت، اما پس از کشته شدن ناصرالدین شاه ناامن شد.

در تاریخ آمده‌است که قباد ساسانی، وقتی با خیزش مزدکیان مواجه شد و از پایتخت خود گریخت تا برای کمک خواستن نزد هیاطله برود، وقتی به حاشیه کویر رسید و وارد شهری شد که سکنه اش می‌گفتند قدمت آن به قبل از دولت مادها و به زمان کیانیان و پیشدادیان می‌رسد و به احتمال قوی توسط بهمن بن گشتاسب یا اردشیر درازدست هخامنشی ساخته شده‌است، تصمیم گرفت مدتی در آن جا بماند و.... همان مورخانی که این را نوشته‌اند، افزوده‌اند: «قباد در منزل یکی از بزرگان شهر که دختری دوشیزه داشت، اقامت گزید و پس از چندی آن دختر را به همسری گرفت و وقتی انوشیروان از بطن آن دختر به دنیا آمد، شهر مورد اشاره را به عنوان اقامتگاه و محل نشو و نمای فرزند خود تعیین کرد و دستور داد اقداماتی جهت عمران و آبادی آن انجام شود. با این حال، مدتی بعد، در سال ۴۹۶ میلادی، در حالی که اشراف ایران، وی را از سلطنت خلع و جاماسب یا زاماسب را به عنوان جانشین اش تعیین کرده بودند، به یاری سپاهیانی از هیاطله توانست جاماسب را از میان بردارد و با همسر جدید و فرزند خردسال خود به پایتخت برگردد.»

شهر مورد اشاره، که ساکنانش در گویش محلی خود از آن با عنوان اردستون نیز یاد می‌کنند، همان شهر اردستان است که با مساحتی معادل ۱۱ هزار و ۵۹۱ کیلومترمربع، در فاصله ۱۱۸ کیلومتری شمال شرق شهر اصفهان واقع شده و مشتمل بر دو بخش، سه شهر، هفت دهستان و ۳۰۶ روستای دارای سکنه‌است.

آثار تاریخی

مسجد جامع اردستان

مسجد جامع اردستان که یکی از نمونه‌های منحصر به فرد مساجد چهار ایوانی ایران به شمار می‌آید، در قرن سوم قمری به دستور «عمربن عبدالعزیز اجلی» بر روی بنای آتشکده‌ای که هنوز آثار آن در گوشه‌ای از مسجد دیده می‌شود، به سبک مسجدهای عربی ساخته شده و مجموعه کم نظیری شامل مدرسه حاج حسین نورالدین، آب انبار حاج حسن، راسته بازار، میدان تعزیه، حمام و قلعه میان شهر در کنار آن قرار دارد. مسجد جامع اردستان که طی دوره‌های آل بویه، سلجوقی و... مورد بازسازی قرار گرفته، ویژگی خاص مساجد قبل از ایلخانیان (قرن هشتم به بعد) و عدم استفاده از کاشی‌های لاجوردی را دارد و تمام آن از خشت و گل ساخته شده‌است.

دیگر بناهایی که قدمت اردستان را تایید می‌کند، مسجد امام حسن و آب انبار مجاور آن و همچنین مسجد خسرو است که متاسفانه در طول سال‌ها و سده‌ها، دستخوش تخریب شده و هم اکنون، فقط سر در ورودی آن برجا مانده‌است. همچنین بنای مسجد جامع زواره در بخش مرکزی زواره، در ۱۵ کیلومتری شمال خاور اردستان، با توجه به مدارک موجود، اولین مسجد چهار ایوانی ایران است که در دوره سلجوقی ساخته شده و اصالت خود را تاکنون به نحو شایسته‌ای محفوظ کرده و این مساجد، به اضافه آرامگاه‌های تاریخی مهم‌ترین مکان‌های تاریخی شهرستان اردستان را تشکیل می‌دهند و مجموعاً در این شهرستان ۸۰ اثر تاریخی وجود دارد که از بین آن ها۳۰ اثر در فهرست آثار ملی ثبت شده و بخشی از آن‌ها عبارت است از کاروانسرای جوگند واقع در جاده اردستان به نایین، مجموعه آسیاب‌های آبی در مناطق رامیان و زواره، مجموعه کاخ سرهنگ آباد در شرق زواره و...

قنات دو طبقه

عجیب‌ترین قنات ایران، قنات دو طبقه مون اردستان است که حدود ۸۰۰ سال پیش احداث شده‌است. قنات دو طبقهٔ اردستان در محلهٔ مون یکی از محلات شهرستان اردستان در استان اصفهان واقع است این قنات در این محله شامل دو طبقه‌است که که در هر طبقهٔ آن آبی مسقل جریان داردجالب این جاست که آب هیچ یک به دیگری نفوذ نمی‌کند این قنات ۸۰۰ سال پیش احداث شده که تنها قنات دو طبقهٔ جهان است.

برخی از آثار دیگر این شهرستان

  1. آب انبار بزرگ بازار در میدان بازار محله کبودان.
  2. مسجد امام حسن (ع): در بازار محله کبودان وجود دارد. از بناهای قرن هشتم ه. ش و دارای سردری زیبا و خوش طرح مزیّن به کتیبه‌هایی به خط کوفی در متن کاشی و فیروزه‌ای است.
  3. مسجد حشرو در سه طبقه واقع در محله رامیان از دوره قاجار.
  4. سنگ سفید مقبره امیر اوییس از آل نوشروان و از سرکردگان شاه اسماعیل صفوی در گوشه شمال غربی، دشت محله محال شهر با دو سنگ مرمر زیبا با طرح‌های اسلیمی و ختایی.
  5. مسجد دشت واقع در محله رامیان که گویند محل آتشکده مهراردشیر بوده‌است.
  6. تقسیم بندی آب فرزه‌های آب ارونه و فاصله برای محلات فهره، کبودان، بازار، رامیان و قریه تلک آباد از ابتکارات خواجه نصیر طوسی در جنوب غربی ساختمان شهرداری نزدیک خیابان شمالی، جنوبی شهر.
  7. خانقاه پیر مرتضی علی اردستانی، از عرفای اواخر قرن هشتم ه. ش در محلّه فهره اردستان.
  8. آب انبار حاج حسن در جنوب شرقی مسجد جامع.
  9. آب انبار حاج میر رحیم در ابتدای محلّه مون.
  10. آب انبار حاج معدل «محمد مهدی» معروف به حاج معدل السلطان واقع در نزدیکی مسجد خسرو در محله راه میان.

مناطق معروف

مناطق معروف آن عبارتند از: «گله، زواره، مهاباد، کچومثقال، زاغل، جنت‌آباد، سهامیه، لاسیب، مزارع، مزدآباد، امیران، هندوآباد، مهرآباد، آونج، توتکان و... که از آن‌ها خانواده‌هایی از قبیل شفیعی‌ها، فاطمی‌ها، توکلی‌ها، فدایی‌ها، نیری‌ها، عامری‌ها، بهرامی‌ها، طباطبائی‌ها، منتهایی‌ها، جمشیدی‌ها، صمیمی‌ها، زائری‌ها، رحمتی‌ها، زواره‌ای‌ها، لیلازی‌ها و... همچنان پابرجا مانده‌اند.

مشاهیر

مشاهیری چون علی بن حسن زواره‌ای، مجمر زواره‌ای، آیت‌الله سید حسن مدرس، محیط طباطبایی، میرزا حسن جلوه، سهام السلطنه عامری (سازنده بنای تاریخی خانه عامری‌هادرویش خان، سرلشکر خلبان شهید مصطفی اردستانی، هادی عامری، گلی عامری، فرزان سجادی (نقاش معاصر) و... برخاسته‌اند که هر یک جزو مفاخر کشور به شمار می‌آیند.

پانویس

  1. سرشماری سال ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران

منابع



بازگشت به بالا