از ویکیپدیای فارسی، دانشنامه آزاد

توس

توس یا طوس. شهری تاریخی در استان خراسان رضوی در ایران است.

محتویات

تاریخچهٔ توس

از نوشته‌های مورخان یونانی برمی‌آید که در دورهٔ هخامنشیان شهر توس بنام «سوسیا» (Susia) یاد می‌شده و یکی از پایتختهای ایالت پارت در شمال شرقی ایران و منطبق بر استان خراسان امروزی بوده است.[۱] [۲]: برخی از محققان برین باورند که سوسیا همان توس امروزی است[۳].

واژهٔ توس در قرن دهم م. به یک ولایت تمام اطلاق می‌شد که شهر نوقان و شهر طابران و روستای سناباد که در سال ۸۰۹ م. هارون الرشید و در سال ۸۱۸ م. علی‌بن موسی الرضا از ائمهٔ آل‌علی در آن مدفون گردیدند در ولایت توس بودند. مأمون برای خوش‌آیند شیعیان امام رضا را وارث تاج و تخت اعلام کرد ولی بعد بطوری که می‌گفتند امر داد مسمومش ساختند. شرح و توصیف توس قرون وسطی را ما در دست نداریم. در زمان جغرافیانویسان عرب شهر توس بواسطهٔ رونق و ترقی نیشابور اهمیت بزرگی نداشت. توس هم مانند نیشابور به دست تولوی پسر چنگیزخان خراب و در زمان اوغدی (اوکتای) جانشین چنگیز بتجدید عمارتش پرداختند و از آن ببعد چند مرتبه مقر فرمانروایان مغول شد. بعد از سقوط مغولهای ایران توس با قوچان و کلات و ابیورد و نسا و واحهٔ مرو در جزو قلمرو دولت کوچکی که امیر ارغونشاه رئیس طائفهٔ جون غربانی تشکیل داده بود درآمد، بعد از ارغونشاه پسرانش محمدبیگ و علی‌بیگ جانشین پدر شدند. علی‌بیگ در سال ۱۳۸۲ م. مجبور به اطاعت از تیمور شده بعد وی را به فرغانه اعزام و در سال بعد مقتول ساختند. در سال ۱۳۸۹ م: بعد از شورشی که پیشرفت نداشت توس را قتل عام کردند و قریب به ده‌هزار نفر کشته شد. پای دروازه‌های شهر برحسب معمول برجهائی از کلهٔ کشتگان ساخته بودند. تجدید عمارت قلعهٔ توس بعد از فوت تیمور و در سال ۱۴۰۵ م. انجام گرفت. در دوره‌های بعد اسم توس را با نام مشهد یکجا می‌برند، مشهد تدریجاً بواسطهٔ اهمیت مذهبی خود شهر مجاور را تحت‌الشعاع قرار داده و پایتخت خراسان گردید. سیاح هندی که معاصر نادرشاه بوده از مهاجرت تدریجی سکنهٔ توس بمشهد سخن می‌راند و صنیع‌الدوله وزیر ایران (که بعدها ملقب به اعتمادالسلطنه گردید) قول سیاح هندی را در کتاب خود مسمی به مطلع‌الشمس نقل کرده و وضع کنونی خرابه‌های توس را مفصلاً در این کتاب شرح داده‌است. در بین خرابه‌ها هیچگونه آثاری که دارای تاریخ باشد دیده نمی‌شود. صنیع‌الدوله دیوارهای شهر را که یک فرسخ دور آن است و ارگی را که در قسمت شمال شرقی بوده و عمارت بزرگی را که شاید مسجد و داخل شهر بوده تعریف می‌کند. در همه جا طول و عرض و ارتفاع دیوارها و برجها و خرابه‌های سایر عمارات ذکر شده. در داخل ارگ قلعهٔ کوچکی بوده که بر روی تپهٔ مصنوعی ساخته بودند، در کتاب مزبور تصویر مسجد نیز ترسیم یافته، این عمارت در نزد ایرانیان به نقاره‌خانه معروفست. فرزر در ضمن تعریف توس از منارهٔ کوچکی (در نزدیکی مسجد) و گنبد کوچکی در بالای قبر فردوسی که در بیرون شهر نزدیکی دروازهٔ جنوب شرقی واقع بوده سخن می‌راند بطوری که نقل می‌کنند ساختمان این گنبد را به عبیداللهخان بخارایی که در قرن شانزدهم م. زمامدار بوده نسبت می‌دهند. در سال ۱۸۵۸ م. که خانیک‌اف به این سرزمین بسیاحت آمده بود دیگر آن گنبد نبود و محل روی قبر گندم کاشته بودند. پرفسور ژوکوفسکی به سال ۱۸۹۰ م. بمحل مزبور رفته و فقط تپه‌ای دیده بود که در آن کاوشهائی شده و این تپه از آجر و نیمه و قطعات کاشی که بلاشک از بنای خراب‌شده باقی مانده بودند تشکیل یافته و شاید این همان بنائی باشد که فرزر مشاهده کرده بود. بطوری که دهاقین تعریف کرده بودند تپهٔ مزبور را آصف‌الدوله حاکم سابق خراسان کنده و دور محوطه‌ای که تشکیل یافته بود آجر گرفته و دیواری در اطراف تپه کشیده می‌خواست بنائی روی آن بسازد لیکن قبل از اتمام کار بدرود زندگانی گفت. زمانی بود که قبور امامین یعنی امام احمد و امام محمد غزالی که دومی مؤلف کتاب شهیر احیاءالعلوم است نزدیکی قبر فردوسی بود، قبر محمد غزالی در قرن چهاردهم م. در ضمن شرح سیاحت ابن بطوطه مذکور گردیده لیکن در این زمان از بین رفته و اثری از آن نمانده‌است. توس در سمت شمالی کشف‌رود واقع است. در نزدیکی دروازهٔ جنوب شرقی توس در سر راه مشهد پل هشت‌چشمه‌ای از روی رودخانه ساخته بودند، پل مزبور در این زمان بحال نیمه‌خراب باقی است. فرزر و صنیع‌الدوله هر یک شرحی در توصیف این پل نگاشته‌اند، مخصوصاً صنیع‌الدوله فاصلهٔ هر یک از چشمه‌ها را هم ذکر کرده، پلی که بر روی کشف‌رود قدری پائین‌تر بر سر راه کلات و مشهد (بفاصلهٔ پنج میل از مشهد) ساخته‌اند و دارای یازده چشمه‌است به وضع بهتر باقی مانده ولی نه بطوری که کام بی‌عیب باشد. پل مزبور به «پل شاه» معروفست.

توس در دانشنامه‌ها و واژه‌نامه‌های فارسی

حدود العالم

ناحیتی است (به خراسان) و اندر وی شهرکهاست چون طوران و نوقان و بروغون و رایکان و بنواذه و اندر میان کوههاست و اندر کوههای وی معدن پیروزه‌است و معدن مس است و سرب و سرمه و شبه و [ از وی ] دیگ سنگین و سنگ فسان و شلواربند و جورب خیزد و به نوقان مرقد مبارک علی‌بن موسی الرضاست و آنجا مردمان به زیارت شوند و هم آنجا گور هارون الرشید است.

نزهة القلوب

چند شهری است اندر ایران مرتفع‌تر از همه بهتر و سازنده‌تر از خوشی آب و هوا گنجهٔ پرگنج در اران، صفاهان در عراق در خراسان مرو و طوس در روم باشد اقسرا.

طوس، از اقلیم چهارم، طولش از جزایر خالدات «صب لب» و عرض از خط استوا «لز». جمشید پیشدادی ساخت بعد از خرابیش طوس نوذر تجدید عمارتش کرده بنام خود منسوب گردانید و از مزار عظما قبر امام معصوم علی‌بن موسی الرضا رضی الله عنهمابن جعفر در دیه سناباد به چهارفرسنگی طوس است و قبر هارون الرشید خلیفهٔ عباسی در مشهد مقدس آن حضرت است و مشهد طوس از مشاهیر مزارات متبرکه‌است و آن موضع اکنون شهرچه شده و از مشهد تا زاوهٔ سنجان پانزده فرسنگ است... و در جانب قبلی طوس دروازه‌ای است که سه‌هزار ولی ابوبکرنام در مزارات این دروازهٔ رودبار آسوده‌اند و در جانب شرقی او قبر امام حجةالاسلام محمد غزالی و احمد غزالی و مزار فردوسی و معشوق طوسی هم آنجا است. مردم طوس نیکوسیرت و پاک‌اعتقاد و غریب‌دوست باشند و از میوه‌های آنجا انگور و انجیر و بسیار شیرین باشد و در حوالی طوس مرغزاری است آن را مرغزار رایکان گویند. گروهی از بزرگان چون جابربن حیان پدر شیمی، فردوسی، خواجه نظام‌الملک، محمدبن اسلم، امام محمد غزالی، خواجه نصیرالدین از آنجا باشند.

معجم البلدان

شهری است به خراسان، میان آن و نیشابور قریب ده فرسنگ است و آن مشتمل بر دو بَلْده باشد، یکی را طابران گویند و دیگری را نوقان و آن دو را فزون از ده‌هزار دیه باشد. فتح طوس بروزگار عثمان بود و قبر علی‌بن موسی الرضا و هارون بدانجاست.

مسعربن مهلهل

طوس چهار شهر است که دو شهر آن بزرگ و دو کوچکند و در آن آثار بناهای اسلامی مهمی وجود دارد، همچنین خانهٔ حمیدبن قحطبه در آن شهر است که مساحت آن یک میل در یک میل است و آرامگاه علی‌بن موسی الرضا و قبر رشید در برخی از بوستان‌های آن خانه‌است و میان طوس و نیشابور قصر باشکوه عظیمی است که آن را بنیانی بس استوار است و من به بلندی دیوارها و استواری بنیان آن قصری ندیده‌ام و در داخل آن کاخ مقصوره‌هائی است که زیبائی آنها مایهٔ حیرت و شگفتی است. همچنین در درون قصر مزبور نوعی عمارت طولانی و دراز و رواقها و گنجینه‌ها و خلوتخانه‌هاست. من از چگونگی آن کاخ پرسیدم و دیدم مردم شهر به اجماع معتقدند که بنای مزبور یادگار یکی از تبابعه‌است که از یمن بقصد تسخیر کشور چین حرکت کرده‌است و چون بدین جایگاه رسیده‌است بر آن شده‌است که حرمسرا و گنجینه‌ها و ذخایر خود را در محلی بگذارد و خود سبک‌تر به سیر خود ادامه دهد بدین منظور این کاخ را بنیان نهاده و نهر بزرگی در آن جاری ساخته‌است که آثار آن نمودار است، آنگاه گنجها و ذخایر و حرمسرای خود را در آنجا گذارده و خود به چین رهسپار شده و پس از رسیدن بمقصود خود بدین جایگاه بازگشته‌است. و آنگاه برخی از ذخایری را که در کاخ به ودیعت سپرده‌است با خود به یمن برده و بسیاری از آنها را هم در همان کاخ باقی گذارده‌است ولی جایگاه گنجها و ذخایر مزبور را از نظرها نهان ساخته و صفات مواضع آنها را با آنها نوشته‌است و در زیر خاک مدفون ساخته‌است و این وضع بر این کیفیت همچنان باقی بوده‌است، کاروان‌ها و مسافران بدان کاخ فرودمی‌آمده‌اند و از ذخایر و گنجینه‌های نهفته در آن بهیچرو آگاه نبوده‌اند تا سرانجام این راز آشکار می‌شود و اسعدبن ابی‌یعفر صاحب کحلان در روزگار ما این گنجینه‌ها را بیرون می‌آورد، چه وی از صفات گنجینه‌ها آگاه می‌شود و بیدرنگ گروهی را برای بیرون آوردن آنها بدان سوی گسیل می‌دارد و آنها گنجینه‌ها را به یمن نزد وی می‌برند.

منابع

  • کتاب توس نوشته یوسف سادات.

جستارهای وابسته



Sponsored Ad
بورسیه زبان انگلیسی‌ EHLS برای فارسی زبانان متقاضی ...
رویدادهای ایرانی سراسر جهان
فیلم جدید توهین به رئیس جمهور منتخب مردم ایران در راهپیمایی روز قدس: مرگ بر آخوند آمریکایی!
این زن در ایالت تگزاس برای اینکه قیافه اش مثل الگویش ملانیا ترامپ شود ۸ عمل جراحی انجام داد!
سخنان جنجالی جانی دپ درباره ترور ترامپ
لاوروف: بغدادی به احتمال قوی کشته شده است
هزینه ۱۰ میلیارد تومانی باشگاه روستوف در جریان مناقشه انتقال سردار آزمون از روبین کازان
پوستر مبتذل، حزب نتانیاهو را رسوا کرد + عکس
ترامپ در حال مصالحه در پرونده قضایی‌ مرموز و پیچیده ...
ملاقات رضا پهلوی با نماینده‌های مجلس آمریکا با هدف ...
ویدئو اعتقادات یک داعشی دستگیر شده: ایرانیان را ...
رستوران دار ایرانی آمریکایی در لس آنجلس به اتهام ...
سرانجام زنان در سریال ایرانی مو نشان دادند (ویدئو)
فیلم رادیو دریمز (رویای رادیویی) با هنرنمایی محسن ...