English
از ویکیپدیای فارسی، دانشنامه آزاد

جنگ ایران و عراق

جنگ عراق و ایران


ساعتگرد از بالا: استفاده سربازان ایرانی از ماسک‌های ضد گاز اعصاب، خوشحالی سربازان ایرانی پس از آزادسازی خرمشهر، ملاقات دونالد رامسفلد و صدام حسین در بغداد جهت ادامه کمک‌های نظامی آمریکا به عراق، سکوی نفتی ایرانی در حال سوختن پس از به‌توپ بسته‌شدن توسط ناوهای آمریکایی در عملیات کمانگیر چابک
جنگندگان
ایران ایران

اتحادیه میهنی کردستان عراق

جنبش اسلامی کردستان

حزب دموکرات کردستان عراق

مجلس اعلای اسلامی عراق

پیش‌مرگ‌های کرد

عراق عراق

سازمان مجاهدین خلق ایران

سربازان داوطلب اتحادیه عرب از کشورهای عرب خاورمیانه و شمال آفریقا

حزب کومله

فرماندهان
ایران سید روح‌الله خمینی

ایران اکبر هاشمی رفسنجانی

ایران سید علی خامنه‌ای

ایران محسن رضایی

ایران مصطفی چمران 

ایران علی صیاد شیرازی

ایران ابوالحسن بنی‌صدر

عراق سید محمدباقر حکیم

مسعود بارزانی

جلال طالبانی

عراق صدام حسین

عراق عزت ابراهیم

عراق طارق عزیز

عراق طه یاسین رمضان

عراق علی حسن المجید

عراق عدنان خیرالله

مسعود رجوی

نیروها
۳۰۵٬۰۰۰ سرباز به همراه ۵۰۰٬۰۰۰ نیروهای سپاه پاسداران و بسیج، ۹۰۰ تانک، ۱٬۰۰۰ خودروی زره‌پوش، ۳٬۰۰۰ توپخانه، ۴۷۰ هواپیما، ۷۵۰ هلیکوپتر ۱۹۰٬۰۰۰ سرباز، ۵٬۰۰۰ تانک، ۱٬۰۰۰ خودروی زره‌پوش، ۷٬۳۳۰ توپخانه، بیش از ۵۰۰ هواپیما، بیش از ۱۰۰ هلیکوپتر
تلفات
*۲۱۳٬۲۵۵ نفر کشته نظامی و غیر نظامی

۳۳۵٬۰۰۰ مجروح نظامی و غیر نظامی

۴۲٬۶۱۸ اسیر نظامی

۷۰۰۰ مفقود الاثر نظامی
*بیش از ۳۷۵٬۰۰۰ نفر نظامی کشته و زخمی

*انهدام ۳۷۱ هواپیما

*انهدام ۸۲ هلیکوپتر

*انهدام ۵٬۷۸۷ تانک و نفربر

*انهدام ۵۳۲ قبضه توپ

*انهدام ۵٬۱۵۲ خودرو نظامی

*به غنیمت درآمدن ۱۷۰۰ تانک و نفربر زره‌پوش

*به غنیمت درآمدن ۴۸۰ قبضه توپ جنگی

*به غنیمت درآمدن ۳٬۳۶۳ دستگاه خودروی نظامی

جنگ عراق با ایران که در ایران با نام‌های دفاع مقدس، جنگ تحمیلی، و جنگ هشت‌ساله، و نزد اعراب با نام‌های قادسیه صدام و جنگ اول خلیج فارس (به عربی: قادسيّة صدّام، حرب الخليج الأولی) شناخته می‌شود، جنگی است که از شهریور ۱۳۵۹ تا مرداد ۱۳۶۷ میان نیروهای مسلح دو کشور ایران و عراق جریان داشت. جنگ ۸ساله عراق و ایران یکی از فاجعه‌های تاریخ بشری در قرن بیستم، و پس از جنگ ویتنام و بالاتر از جنگ جهانی اول، دومین جنگ طولانی قرن بیستم بوده‌است.[۱] این جنگ با آتش‌بس موقت میان عراق و ایران پایان یافت. این آتش‌بس تا امروز از جانب طرفین شکسته نشده و هنوز پابرجاست.[۲]



شورای امنیت در تاریخ ۱۸ آذر۱۳۷۰ مصادف با ۹ دسامبر۱۹۹۱ طی گزارشی که از جانب دبیرکل وقت سازمان ملل متحد دریافت کرده بود، عراق را به عنوان متجاوز جنگ معرفی کرد. این شورا همچنین عراق را موظف به پرداخت غرامت جنگ به ایران نمود.[۳]

در این جنگ ارتش عراق به طور گسترده از جنگ‌افزارهای شیمیایی علیه کردهای عراقی و مردم و نظامیان ایران استفاده کرد. با این وجود جامعه جهانی هیچ‌گاه نتوانست اجماعی برای محکوم کردن این جنایت جنگی از سوی عراق ترتیب دهد. در طول جنگ، ارتش عراق با استفاده از سلاح‌های شیمیایی حدود ۱۰۰٬۰۰۰ مرد، زن و کودک را به قتل رساند.[۴]

مبادلهٔ اسیران بین دو کشور از تاریخ ۲۶ مرداد۱۳۶۹ مصادف با ۱۹۹۱ شروع شد.[۵] روند تبادل اسیران بین دو کشور ۱۲ سال به طول انجامید. آخرین گروه از اسرای جنگی ایرانی و عراقی در تاریخ ۲۶ اسفند۱۳۸۱ مقارن با ۱۷ مارس۲۰۰۳ به طور همزمان مبادله شدند.[۶]

محتویات

علل شروع جنگ

جیمز بیل، کارشناس و تحلیل گر امریکایی مسائل سیاسی خاورمیانه و خلیج فارس معتقد است دلیل اصلی شروع جنگ و مناقشات سیاسی قبل از آن را به طور کلی می‌توان در «تسلط یافتن بر خلیج فارس» دانست. صدام می‌خواست از طریق تسلط یافتن بر قدرت پیشین منطقه، خود را به عنوان ژاندارم جدید این منطقه استراتژیک معرفی کند و از این طریق امتیازات سیاسی و اقتصادی فراوانی از کشورهای ثروتمند منطقه کسب کند. تحقق این هدف برای مصر و عربستان سعودی و سایر شیخ نشینهای منطقه چندان ناخوشایند نبود.[۷]

کارشناسان سیاسی دلایل دیگری را نیز در علت وقوع این جنگ موثر می‌دانند که همگی به نوعی بخشی از انگیزه اصلی ذکر شده را تشکیل می‌دهند. برخی از این موارد به شرح زیر است:

اندیشهٔ جداسازی خوزستان از ایران

محمد رضا پهلوی و صدام حسین با میانجیگری هواری بومدین معاهده الجزایر را امضا کردند.
نوشتار اصلی: مناقشات مرزی عراق و ایران‎
همچنین ببینید: معاهده ۱۹۷۵ الجزایر و اشغال سفارت ایران در لندن

اندیشه جداسازی استان خوزستان و الحاق آن به خاک عراق یکی از دلایل مهم این جنگ بود به ویژه اینکه شورش عرب‌های بعثی مخالف انقلاب در خوزستان با شکست رو به رو شده بود. پس دولت عربگرای حزب بعث عراق خود دست به کار شد و در این راستا جنگ خود را نیز جنگ قادسیه دوم نام نهاد. قابل ذکر است که بیشتر کشورهای عرب -به جز چندی چون سوریه و لیبی-از رژیم صدام در این جنگ پشتیبانی کردند.[۸] عراق و ایران در سال ۱۹۷۵ در الجزایر، معاهده‌هایی در زمینه تعیین خطوط مرزی، بویژه در مورد اروندرود که مرز مشترک دو کشور را تشکیل می‌دهد امضا کردند. صدام حسین پس از پیروزی انقلاب ۵۷ در ایران و به نشانه بی اعتبار دانستن این معاهده، متن آن را در مقابل دوربین تلویزیون عراق پاره کرد و دستور حمله به ایران را صادر کرد. صدام حسین در مصاحبه با مجله آلمانی اشپیگل اذعان کرد که نظام بعثی از همان ابتدای انعقاد قرارداد مرزی۱۹۷۵ در زمان شاه خود را مغبون می‌دیده.[۹]

سفیر عراق در لبنان در مصاحبه با روزنامه النّهار گفت:[۱۰]

« بهبود شرایط با ایران منوط به تحقق ۳ شرط اصلی است: ۱-تجدیدنظر در پیمان نامه۱۹۷۵ الجزایر درباره اروند رود ۲-اعطای خودمختاری به عشایر کرد و بلوچ و عرب ۳-خروج نیروهای نظامی ایران از جزایر سه گانه مورد مناقشه و سراسر خلیج فارس  »

از اردیبهشت ۱۳۵۹ بر تعداد زد و خوردهای مرزی و دامنه آن افزوده شد و ارتش عراق با نبردهای پراکنده و تقریباً روزانه، ارتش ایران را در چند جبهه، در کردستان (مبارزه با کومله و حزب دموکرات کردستان ایران) و در خوزستان (شورش حزب خلق عرب)، و مبارزه با سران عشایر در مرزهای عراق مشغول نگاه می‌داشت.

تضعیف ساختار ارتش

برخی کارشناسان معتقد بودند که چون رژیم پهلوی تنها از جنبه نظامی بر سایر کشورهای خلیج فارس برتری داشت، پس با از میان برداشته شدن قدرت نظامی که مهمترین رکن این رژیم را تشکیل می‌داد و به طبع آن تضعیف قدرت کشور، دیگر دلیلی برای تبعیت و به رسمیت شمردن حقوق بین‌المللی این کشور وجود ندارد.[۱۱]

گروهی نیز اعتقاد داشتند که پس از انقلاب ایران و در پی فرار یا اعدام سران ارتش شاهنشاهی و هرج و مرج ناشی از عدم وجود نیروی کارآزموده و هم چنین ترور شخصیت‌های وفادار به انقلاب (همچون سرلشکر قرنی) که توسط گروه‌های مخالف انقلاب انجام شد، ساختار ارتش عملاً از هم پاشید.[۱۲]

بعد از ترور سرلشکر قرنی توسط گروه فرقان در طول مدت ۱۷ ماه رؤسای ستاد کل ارتش یکی پس از دیگری استعفا دادند. این فرماندهان ستاد کل به ترتیب عبارت بودند از: سرلشکر فربد، سرلشکر شادمهر، سرتیپ شاد و بالاخره سرتیپ فلاحی که پنجمین رئیس ستاد کل ارتش به هنگام شروع جنگ بود. [۱۳] در نیروی هوایی، در طول ۱۴-۱۵ ماه بعد از انقلاب، تعویض بالاترین رده در موقعیت فرماندهی آن نیرو بدین ترتیب بود: سپهبد مهدیون، سرتیپ ایمانیان، سرهنگ معین پور، سرلشکر باقری، و بالاخره سرهنگ فکوری که پنجمین فرمانده نیروی هوایی به هنگام شروع جنگ بود. سپهبد مهدیون به جرم شرکت در کودتای نوژه اعدام و سرلشکر باقری نیز زندانی شد.

در نیروی دریایی نیز این تغییرات در طول یک سال و نیم بدین ترتیب بوده‌است: دریادار مدنی، دریادار علوی، دریادار طباطبایی و بالاخره دریادار بهرام افضلی که چهارمین فرمانده نیروی دریایی به هنگام شروع جنگ بود و به جرم عضویت در حزب توده ایران در اردیبهشت ۱۳۶۲ دستگیر شد و به اتهام جاسوسی به همراه ۹ نفر دیگر از افسران بلندپایه ارتش در اسفند سال ۱۳۶۲ تیرباران شد.[۱۴]

در نهایت از ۱۳ تن بالاترین رده فرماندهان نیروهای مسلح ارتش ایران، ۸ نفر به اشکالی چون اعدام، زندان، تبعید و فرار حذف شدند[۱۲].

دیدار جمعی از فرماندهان جوان سپاه پاسداران با سید روح‌الله خمینی در بیت رهبری(جماران)

در این بین سپاه پاسداران نیز نیرویی تازه‌تاسیس و بی‌تجربه بود و امکانات و توانایی لازم برای جنگ را نداشت. فرماندهان رده بالای سپاه را غالباً جوانان ۲۰ تا ۳۰ ساله تشکیل می‌دادند که از اصول کلاسیک رزم بی اطلاع بودند.

لشکر زرهی خوزستان نیز که مجهزترین لشکر زرهی ارتش ایران پیش از انقلاب بود و نقش تدافعی در حمله احتمالی ارتش عراق به ایران جزو مسئولیت‌های سازمانی آن لشکر مجهز بود، به هنگام حمله ارتش عراق به ایران از ۳۸۵ تانک سازمانی این لشکر، فقط ۳۸ تانک آماده عملیات بود.[۱۲] بخشی از فرماندهان آن لشکر تا رده فرماندهان گردان و گروهان زندانی بودند. فرمانده لشکر ۹۲ زرهی به نام سرهنگ فرزانه، حدود یک ماه قبل از حمله ارتش عراق به ایران بنا به رای دادگاه انقلاب در اهواز اعدام شده بود.[۱۲]

کودتای نوژه

نوشتار اصلی: کودتای نوژه

طبق طرح کودتای نوژه تنی چند از افسران وفادار به شاه با تمرکز افسران نیروی هوایی ایران برای بازگردانی شاپور بختیار به ایران و کشتن سید روح‌الله خمینی و نابودی جمهوری اسلامی طرح ریزی کرده بودند. بر طبق نقشه از پیش تهیه شده؛ پس از کودتا می‌بایست ارتش عراق در یک حمله سریع خوزستان را اشغال می‌کرد و بختیار «دولت آزاد» را در این خطه اعلام می‌نمود که با کشف کودتای نوژه در ۱۸ تیر ۱۳۵۹ و اعدام عوامل و دست اندرکاران آن، این کودتا قبل از هر اقدامی با شکست مواجه شد. ولی با وجود شکست کودتا ارتش عراق دست به حمله زد. عراق همزمان با کودتای نوژه در ۲۰ نقطه مرزی با ایران درگیری ایجاد کرده بود.[۱۵]

سیاست صدور انقلاب اسلامی

روح‌الله خمینی معتقد به صدور انقلاب اسلامی به دیگر ملل بود و در نخستین سالگرد پیروزی انقلاب اسلامی (۲۲ بهمن ۱۳۵۸) اظهار داشت:[۱۶][۱۷][۱۸]

« ما انقلابمان را به تمام جهان صادر می كنيم چرا كه انقلاب ما اسلامی است و تا بانگ « لا اله الا الله و محمد رسول الله » بر تمام جهان طنين نيفكند، مبارزه هست و تا مبارزه در هر كجاي جهان عليه مستكبران هست، ما هستيم.  »
« ما باید به شدت هرچه بیشتر انقلاب خود را به جهان صادر کنیم و این طرز فکر را که قادر به صدور انقلاب نیستیم، کنار بگذاریم؛…البته این که می‌گوییم انقلاب ما به همه جا صادر بشود، این معنی غلط را از آن برداشت نکنند که ما می‌خواهیم کشورگشایی کنیم. همه کشورها باید در محل خودشان باشند. ما می‌خواهیم این چیزی که در ایران واقع شد و خودشان از ابرقدرت‌ها فاصله گرفتند و [نجات] دادند، دست آنها را از مخازن کوتاه کردند، این در همه ملت‌ها و در همه دولت‌ها انجام بشود. معنی صدور انقلاب این است که همه ملت‌ها و همه دولت‌ها بیدار شوند و خودشان را از این گرفتاری نجات بدهند.  »

۵ ماه قبل از حمله صدام به ایران (۳۰ فروردین ۱۳۵۹ دراوج بحران گروگان گیری کارمندان سفارت آمریکا ) تیتربزرگ عنوان اصلی روزنامه کیهان (به مدیریت حجت الاسلام والمسلمین سید محمد خاتمی و شمس الواعظین)با این مضمون به چاپ رسید : . امام ارتش عراق را به قیام دعوت کرد

بزرگ نمایی جهت دار غربیان از شعارهای مؤکد صدور انقلاب و ارزشهای انقلابی رهبر ایران نزد کشورهای عرب منطقه و تلقین این مفهوم که ایران خواستار سرنگونی نظام عراق می‌باشد نیز توانست کشورهای عرب منطقه را به این باور برساند که می‌بایست با نظام جمهوری اسلامی برخورد جدی به عمل آید.[۱۹]

بعد از وقوع انقلاب ۱۳۵۷، سید محمد باقر صدر چندین قیام را در عراق پایه‌ریزی کرد. عراق ایران را مشوق اصلی قیام‌های آزادی‌خواهانه مردم عراق می‌دانست. تا آنجا که در سفیر ایران را از بغداد اخراج کرد.[۲۰] صدام حسین، خود از این بیم داشت که انقلاب اسلامی ایران بتواند روحیه قیام‌گری شیعیان ناراضی و کردهای جدایی‌طلب کشورش را بیش از پیش تقویت کند و در نهایت منجر به سرنگونی حکومت وی شود.[۲۱]

سال ها بعد علی خامنه‌ای (رئیس جمهور وقت) درافتتاحیه کنفرانس بین‌المللی تجاوز و دفاع که در ۱۷ مرداد ۱۳۶۷ در تهران برگزار شد اظهارکرد:[۲۲]

« این جنگ علیه انقلاب اسلامی ایران و به منظور واژگون ساختن نظام انقلابی ایران سازماندهی شد.  »

در همان اجلاس اکبر هاشمی رفسنجانی نیز یادآور شد:[۲۳]

« ...برای سرکوبی و مهار انقلاب، مارکسیسم شرق و امپریالیسم غرب در این هدف به تلاقی رسیدند و صدام نقطه تقاطع خطوط فوق بود.  »

تصور صدام مبنی بر حمله نزدیک‌هنگام آمریکا به ایران

شکست آمریکا در عملیات نظامی طبس، صدام حسین را به این فکر انداخت که آمریکا برای جبران آن شکست، حملهٔ مجددی راعلیه نظام جمهوری اسلامی اجرا می‌کند و در نتیجه در جنگ میان عراق و ایران دخالت مستقیم می‌کند.[۲۴] یکی از نشانه‌های این اقدام، استقرار ناو هواپیمابر یواس‌اس کیتی هاوک (به انگلیسی: USS Kitty Hawk CV-63) در خلیج فارس و ورود ۶۰۰۰ چترباز آمریکایی در پایگاه نظامی‌ای در بحرین درست چند هفته قبل از آغاز تهاجم عراق بوده‌است.[۲۵]

لازم به ذکر است که سه ماه پس از آغاز تجاوز و زمین گیرشدن ارتش عراق در ایران، ماسکی (وزیر امور خارجه وقت امریکا) اعلام کرد:[۲۶]

« آمریکا با تجزیه ایران مخالف است.  »

بدین ترتیب عراقی‌ها که خود را تحقیر شده می‌دیدند، در حین سفر طارق عزیز به فرانسه، خبر ملاقات محرمانه صدام حسین و برژینسکی را که در ژوئن ۱۹۸۰، در حین سفر برژینسکی به کویت، در مرز دو کشور انجام شده بود را در مجله فیگارو منتشر کردند. عراقی ها مدعی‌اند که صدام در این ملاقات از برژینسکی قول حمایت گسترده و مستقیم نظامی آمریکا را گرفته بود.[۲۷]

محسن رضایی از اعضای اصلی شورای عالی دفاع در زمان جنگ عراق و ایران معتقد است که آمریکا صدام حسین را در مورد حمله مستقیم به ایران فریب داده‌است. هدف اصلی آمریکا بگفتهٔ او، از به‌راه انداختن جنگ علیه ایران، نه تسخیر خاک ایران توسط عراق؛ بلکه تسخیر خاک ایران توسط ارتش آمریکا بود. آمریکا تصور می‌کرد که با حمله عراق به ایران و ناتوانی نظام جدید حکومتی ایران در دفاع از مرزهای کشور، درخواست ایران از ارتش آمریکا برای دخالت در جنگ و بیرون‌راندن ارتش عراق رخدادی حتمی است. بدین ترتیب بعد از درخواست ایران از آمریکا، ارتش آمریکا نیروهایش را در ایران مستقر می‌کند و پس از بیرون‌راندن ارتش عراق، با کمک فشار سیاسی و نظامی نیروهای مستقر در ایران، قدرت رهبری را بدست گرفته و نظام جمهوری اسلامی را طبق معیارها و نیاز خود تغییر جهت داده و مدیریت می‌کند.[۲۸]

عراق در تدارک جنگ

رویدادهای سال ۱۳۵۸ و سیاست صدور انقلاب اسلامی و اقدامات آشکار و پنهان در منطقه زمینه‌ای شد تا دو کشور عراق و عربستان سعودی به یکدیگر بیش تر نزدیک شوند و یک سال قبل از شروع جنگ در ۲۹ شهریور ۱۳۵۸ پیمان امنیت متقابل بین دو کشور امضاء گردید.

حدود ۹ ماه قبل از شروع جنگ، نوع خرید برخی تسلیحات جدید توسط رژیم صدام حسین گویای آن است که او زمینه تدارک برای اجرای حمله نظامی خود به ایران را فراهم می‌آورد. به عنوان مثال، خرید دو هزار دستگاه نفربر خاکی-آبی از برزیل در اوایل زمستان ۱۳۵۸ از نوع ای‌ای-۱۱ اوروتو که از نقطه نظر نظامی به منظور استفاده در هنگام عبور دادن نیروهای نظامی خود از رودخانه کارون به خاک ایران بوده‌است.

هم چنین صدام حسین با جلب موافقت عربستان سعودی و کشورهای عربی منطقه خلیج فارس برای جنگ با ایران توانست از امکانات مالی، نظامی و تدارکات این کشورها بهره برداری کند. رژیم عراق در آخرین سال قبل از جنگ حدود ۳۸ میلیارد دلار ذخیره ارزی داشت و با این وجود، کشورهای نفتی منطقه خلیج فارس (عربستان سعودی، کویت، امارات متحده عربی و قطر) حاضر به پرداخت ۱۴ میلیارد دلار وام بدون بهره به عراق شدند.

رژیم عراق در جنگ روانی که قبل از جنگ، علیه ایران به راه انداخته بود، شهرهای خوزستان را به عربی نامگذاری کرده بود. از جمله: سوسنگرد به خفاجیه، خرمشهر به محمّره، آبادان به عبادان و استان خوزستان به عربستان.[۲۹]

در طی سخنرانی سعدون حمادی، نخست وزیر عراق در شورای امنیت سازمان ملل متحد در تاریخ ۱۵ اکتبر ۱۹۸۰ و چند روز بعد از شروع اولین درگیری‌ها، وی ایران را متهم کرد که از تروریستهایی که در خاک عراق اقدام به بمب‌گذاری‌های گسترده می‌کنند و در نتیجه تعداد زیادی از مردم عراق را می‌کشند، حمایت می‌کند.[۳۰]

هم چنین در روزهای آغازین پس از کودتای عبدالکریم قاسم در جولای ۱۹۵۸ مطبوعات عراقی مقاله‌هایی علیه ایران منتشر کرد و رادیو بغداد نیز اقدام به پخش برنامه‌های ضد ایرانی کرد.[۳۱]

گزارش نبرد

حملهٔ عراق به خاک ایران

نقشه‌ی مناطق اشغال‌شده از طرف طرفين در طول هشت‌سال جنگ.

عراق در ۲۹ شهریور ۱۳۵۹ (۲۲ سپتامبر ۱۹۸۰) با هدف براندازی جمهوری اسلامی ایران، حمله به ایران را آغاز کرد. نیروهای عراقی به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی کرده بودند که نواحی بزرگی از غرب ایران را اشغال کنند.[۳۱] عراقی‌ها بمب گذاری، مین گذاری، عملیات نامنظم و تجاوزهای مرزی شان را خیلی زودتر از آن چه شروع جنگ دانسته می‌شود، شروع کردند.

عراق با تقلید از استراتژی نظامی اسرائیل در حمله برق آسا و کوبنده هوایی به فرودگاهها و هواپیماهای مصر، سوریه و اردن در جنگ شش روزه اعراب و اسرائیل و نتایج چشمگیر آن، خواست که همان نتایج را اینبار برای خود رقم بزند.[۳۲]

روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ راس ساعت ۱۲ به وقت بغداد، مرکز فرماندهی جنگ در عراق دستور پرواز ۱۹۲ بمب افکن و جنگنده را برای حمله هوایی به فرودگاه‌های ایران صادر کرد. بیست دقیقه بعد، عدنان خیرالله وزیر دفاع عراق در گزارشی این موضوع را به صدام حسین اعلام کرد. به این ترتیب جنگ هوایی بین عراق و ایران آغاز شد.

نیروی هوایی عراق در بعد از ظهر همان روز به پایگاه‌های نیروی هوایی ایران حمله کرد. حملات هوایی عراق به این صورت بود:

در روز اول جنگ فرودگاه مهرآباد هدف بمباران چند میگ-۲۳ عراق قرار گرفت و چندین هواپیما منهدم شدند.
  • ساعت یک و چهل و پنج دقیقه بعد از ظهر توسط ۶ میگ به فرودگاه اهواز،
  • ساعت دو و دوازده دقیقه بعد از ظهر با ۴ میگ به فرودگاه مهرآباد تهران،
  • ساعت دو و چهل پنج دقیقه به پایگاه نوژه،
  • ساعت چهارده و سی دقیقه با ۳ میگ به فرودگاه سنندج و مرکز سپاه،
  • با ۸ میگ به فرودگاه تبریز، پالایشگاه و نیروگاه و نیز با حمله چند میگ به اسلام آباد و کرمانشاه و اصفهان.

همزمان با آغاز عملیات هوایی، نیروی زمینی عراق از سه جبهه و در هر جبهه با یک سپاه یورش زمینی خود را آغاز کرد. سپاه اول از جبهه شمالی، سپاه دوم از جبهه میانی و سپاه سوم از جبهه جنوبی پیشروی خود را آغاز کردند؛ این درحالی بود که فرماندهان جنگ در ایران به فکر از دست دادن زمین در ازای گرفتن زمان بودند. با اینحال مردم مناطق مرزی در حرکتی خودجوش و با کمک روحیه بالا، با دادن تلفات سنگین و با تجهیزات نظامی ناچیز همچون تفنگ ام۱ گاراند جلوی پیشروی سریع ارتش عراق را گرفتند.[۳۳]

سید علی خامنه‌ای نماینده سید روح‌الله خمینی در ارتش در پیام رادیویی اعلام کرد:[۳۴]

« دولت دست نشانده و مزدور عراق تجاوز هوایی را به حریم جمهوری اسلامی ایران آغازکرد و به چند پایگاه هوایی حمله نموده‌است. ما تاکنون نخواسته بودیم حمله کنیم اما ارتش جمهوری اسلامی تجاوز این بعثی‌های دست نشانده را تحمل نمی‌کند و درس تلخی به صدام خواهد داد.  »
با شروع درگیری‌ها بسیاری از اهالی این مناطق مجبور به کوچ اجباری شدند.

ایران موفق شد ۵ فروند از هواپیماهای عراقی را که در این روز عملیات انجام داده بودند سرنگون سازد. یکی از خلبانان عراقی که موفق شد به وسیله اجکشن جان خود را نجات دهد مصری بوده‌است.[۳۵] خلبانان نیروی هوایی ایران نیز به فاصله دو ساعت پس از بمباران عراقی‌ها، توانستند در ساعت ۴ بعد از ظهر روز ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با هواپیماهای اف-۴ به پایگاه‌های الرشید در جنوب بغداد و شعیبه در داخل خاک عراق و نزدیک مرز آن کشور حمله کنند و خسارات عمده به این دو پایگاه وارد آورند. فردای آن روز یعنی در روز یکم مهرماه ۱۳۵۹، خلبانان نیروی هوایی ایران به همراهی بنی‌صدر پس از خواندن دسته جمعی سرود «ای ایران» [۳۶][۱۲] در باشگاه افسران نیروی هوایی تهران با ۱۴۰ فروند هواپیمای بمب‌افکن به پرواز درآمدند و به پایگاه‌های هوایی و مراکز ارتباط و رادار نیروی هوایی عراق حمله نمودند. در آسمان نیز درگیری‌هایی بین هواپیماهای دفاع هوایی ایران و هواپیماهای عراقی به وقوع پیوست و چند هواپیمای میگ عراقی سرنگون شدند. عملیات روز یکم مهرماه، که در نیروی هوایی ایران عملیات کمان ۹۹ نام داشت و در آن ۲۰۰ پرواز در یک روز توسط خلبانان نیروی هوایی ایران انجام گردید،

در روز پنجشنبه و جمعه ۳ و ۴ مهر ۱۳۵۹، ۵۹ فروند هواپیمای نیروی هوایی ایران مواضع مهم نظامی و برخی تأسیسات نفتی عراق را منهدم کردند. در همین دو روز، ۴۱ فروند از میگ‌های عراقی توسط پدافند هوایی ایران سرنگون شدند.

نیروی هوایی عراق به خاطر نگرانی از نابودی بیشتر هواپیماهایش در زمین، ناگزیر شد تعداد زیادی از هواپیماهای خود را به فرودگاه «الولید» نزدیک اردن منتقل کند تا از برد هواپیماهای شکاری نیروی هوایی ایران در امان باشند. هواپیماهای شناسایی نیروی هوایی ایران، این عملیات را تعقیب نمودند و خلبانان ایرانی توانستند با انجام عملیات سوخت گیری در هوا خود را به پایگاه «الولید» برسانند و در آنجا تعداد زیادی از هواپیماهای عراقی را در زمین منهدم نمایند. این حمله به عملیات اچ-۳ در تاریخ نظامی ایران ثبت شده‌است.

اعزام نفرات داوطلب مردمی در قالب نیروهای بسیج و سپاه به جبهه‌ها

پیشروی زمینی عراق

در نخستین پیشروی ارتش عراق به خاک ایران حدود سی هزارکیلومتر مربع از خاک ایران به اشغال نیروهای متجاوز درآمد.[۳۷] نیروی زمینی ارتش توان مقابله پایاپای را با عراق نداشت. در همین زمان قاسمعلی ظهیرنژاد نظریه دادن زمین در مقابل گرفتن زمان را مطرح کرد که با مخالفت اکثر فرماندهان جنگ و سید روح‌الله خمینی روبرو شد. بنی‌صدر با این نظر موافق بود.[۲۰]

در ایامی که نیروی زمینی عراق به پیشروی خود در خاک ایران ادامه می‌داد و در فاصله دو ماه از شروع جنگ زمینی، بیش از چهارده هزار کیلومتر مربع خاک ایران را تصرف کرده بود (شهرهای مرزی خرمشهر، سوسنگرد، بستان، مهران، دهلران، قصر شیرین، هویزه، نفت شهر، سومار، موسیان را به اشغال خود در آورد و شهرهای آبادان، اهواز، اندیمشک، دزفول، شوش و گیلان غرب را آماج توپخانه خود قرار می‌داد) نیروی هوایی ایران با برتری خود در آسمان، با پرواز در ارتفاع کم روی واحدهای نیروهای زرهی عراق عموماً با استفاده از جنگنده‌های اف-۴ و موشک هدایت شونده هوا به زمین ماوریک با انهدام زره پوشهای عراقی توانست سرعت پیشروی نیروی زمینی عراق را که تا فاصله ۱۰ کیلومتری اندیمشک و ۲۰ کیلومتری اهواز رسیده بودند، بکاهد. گفتنی‌است که حداکثر پیشروی نیروهای عراقی در جبههٔ جنوبی، تا ۱۵ کیلومتری شهر اهواز بود.[۲۹]

در این ایام، واحدهای مختلف نیروی زمینی ایران به دلیل از هم پاشیدگی با تأخیر توانستند خود را به جبهه جنوب برسانند. هاشمی رفسنجانی حتی از درگیریهای بین نیرویهای سپاه و ارتش بر سر تقسیم مهمات بین مدافعان گزارش داده‌است. عامل اصلی مخالفت ارتش با تقسیم مهمات با نیروهای مردمی و سپاه، دستور فرماندهان ارتش و در صدر همه ابوالحسن بنی‌صدر بوده‌است.[۲۰] در ۸ آبان ۱۳۵۹، ارتش عراق با دو لشکر خود حمله گسترده‌ای را برای تصرف پل نادری بر روی رودخانه کرخه انجام داد، مقاومت یگان‌هایی از لشکر ۲۱ حمزه (لشکر سابق گارد جاویدان) و یک گردان تانک از لشکر ۷۷ خراسان مانع از تصرف پل نادری شدند. در صورت تصرف پل نادری توسط عراق، این امر منجر به قطع جاده مهم اندیمشک - اهواز می‌شد و چنانچه خود را به ارتفاعات شمال منطقه می‌رساندند، کلیه ارتباطات جنوب قطع می‌شد و این مقدمه‌ای بود برای سقوط آبادان و اهواز. مقاومت سرسختانه گردان ۴۴ پیاده نیروی زمینی ارتش در پنج کیلومتری آبادان در این مقطع نقش مهمی داشت.

هم‌زمان با متوقف شدن پیشروی نیروی زمینی عراق و شکست نیروی دریایی عراق در ۷ آذر ۱۳۵۹ توسط نیروی دریایی ایران که منجر به بسته شدن راه آبی عراق به خلیج فارس شد؛ نیروی زمینی ارتش ایران با پشتیبانی نیروی هوایی و هلیکوپترهای هوانیروز (هواپیمایی نیروی زمینی ایران) موفق به بازسازی، پیش بینی‌های عملیاتی و طرح‌ریزی‌های لازم شد. بدین ترتیب، یگان‌های پیاده و زرهی از یگان‌های لشکر ۷۷ خراسان، لشکر ۲۱ حمزه مرکز، لشکر ۱۶ قزوین، گروه رزمی زرهی شیراز و تیپ خرم آباد و همدان و... به طور گسترده برای مرحله بیرون راندن نیروهای عراقی، در جبهه جنوب مستقر شدند.

در میان واحدهای نیروی زمینی ارتش ایران در هفته اول حمله عراق به ایران، تنها سرهنگ هوشنگ عطاریان در جبهه غرب کشور بود که با اتخاذ تاکتیک عملیاتی ضد حمله در روز هشتم از شروع جنگ توانست ارتش عراق را از خاک ایران بیرون نمایند، [۳۸] در گزارش جنگی جمهوری اسلامی در آن ایام آمده‌است:

« بعد از ظهر امروز سرهنگ عطاریان قصر شیرین را باز پس ستاند و در جبهه غرب کشور ۸۰ تانک عراقی را نابود کردند و نیروهای ما رادیو و تلویزیون را باز پس گرفتند  »

دو سال بعد، سرهنگ عطاریان به علت توده‌ای بودن دستگیر و به اتهام عامل نفوذی بودن تیرباران شد.[۱۲].

مقاومت ۳۵ روزه مردم خرمشهر

اهالی شهر با کمک نیروهای پلیس و مرزبانان توانستند ۳۵ روز در برابر ارتش عراق مقاومت کنند.

پس از حمله سراسری عراق درتاریخ ۱۳۵۹/۶/۳۱ عملاً خرمشهر از بعدازظهر همان روز زیر آتش سنگین ارتش عراق قرار گرفت. ارتش عراق با اجرای آتش سنگین وهجوم قوای رزمی به خرمشهر ومحاصره آن، طرح ریزی کرده بود که هماهنگ با برنامه اشغال سه روزه استان خوزستان، خرمشهر را زیر اشغال خود گیرد.[۳۹]

ارتش عراق در چهارمین روز، از دو محور جاده شلمچه و جاده اهواز به دروازه‌های شهر رسیدند و طی چند حمله سعی داشتند به داخل شهر نفوذ کنند که هر بار با مقاومت مدافعین عقب نشینی می‌کردند. با گذشت چند روز از آغاز محاصره، مردم شهرهای کوچک درقالب یگان‌های سپاه و واحدهای جنگ‌های نامنظم مصطفی چمران خود را به درون شهر رساندند. ولی به دلیل مدیریت نامناسب و بعضاً کارشکنی بعضی فرماندهان ارتش و نبود حمایت لجستیکی و نبود آتش توپخانه خودی، سرانجام خرمشهر پس از ۳۵ روز مقاومت، در تاریخ ۴ آبان ماه ۱۳۵۹ اشغال شد.[۳۹]

آخرین نیروهای مدافع شهر نیز که زنده مانده بودند در سحرگاه همان روز با عبور از رود کارون شهر را تخلیه کردند.[۳۹]

آزادسازی خرمشهر

نوشتار اصلی: آزادسازی خرمشهر
آزاد سازی خرمشهر

سرانجام خرمشهر پس از ۵۷۵ روز در ساعت ۱۱ صبح روز سوم خرداد سال ۱۳۶۱ در قالب عملیات بیت المقدس آزاد شد. تلفات ایران در جریان این عملیات ۶٬۰۰۰ کشته (۴٬۴۶۰ سپاهی و ۱٬۰۸۶ ارتشی) و ۲۴۰۰۰ زخمی بود. روح الله خمینی در ۳ خرداد ۱۳۶۱ مصادف با ۳۰ رجب ۱۴۰۲ به مناسبت آزادی خرمشهر پیامی خطاب به ملت ایران صادر کرد. در اولین بخش این بیانیه آمده‌است:[۴۰]

« با تشکر از تلگرافاتی که در فتح خرمشهر به اینجانب شده‌است، سپاس بی‌حد بر خداوند قادر که کشور اسلامی و رزمندگان متعهد و فداکار آن را مورد عنایت و حمایت خویش قرار داد و نصر بزرگ خود را نصیب ما فرمود.  »

عملیات آزادسازی خرمشهر به مدیریت فرماندهان ارتش ایران[۴۱] بود و بسیج مردمی و سپاه پاسداران هم در کمک در جبهه‌ها بودند، حدود ۵۵۰۰ کیلومتر مربع از اراضی اشغالی از جمله خرمشهر آزاد شد، ۳۴ هزار نفر از نیروهای ارتش عراق به اسارت درآمدند و ۱۶ هزار نفر کشته شدند. ۵۱۱ دستگاه تانک و نفربر عراقی، ۳۸ فروند هواپیما و ۸۰ قبضه توپ از ارتش عراق منهدم شد.

سید روح‌الله خمینی در روز ۳۱ خرداد ۱۳۶۱ گفته بود:

« ما باید از راه شکست عراق به لبنان برویم. ما می‌خواهیم که قدس را نجات بدهیم. لکن بدون نجات کشور عراق از این حزب منحوس (حزب بعث عراق) نمی‌توانیم. مقدمه اینکه لبنان را نجات بدهیم، این است که عراق را [با تشکیل حکومت اسلامی در آن کشور] نجات بدهیم  »
سربازان عراقی که در جریان آزاد سازی خرمشهر به اسارت نیروهای ایرانی درآمدند

هنری کیسینجر، نظریه‌پرداز سیاست خارجی آمریکا، پس از پیروزی ایران در عملیات بیت‌المقدس و آزادسازی خرمشهر گفت:[۴۲]

« اگر عراق جنگ را برده بود، امروز نگرانی و وحشت در خلیج‌فارس نبود و منافع ما در منطقه به آن اندازه که اینک در خطر قرار دارد، دچار مخاطره نبود و این به نفع ماست که هر چه زودتر آتش‌بس برقرار کنیم.  »

پس از عقب راندن نیروهای عراقی از خرمشهر، صدام حسین خواستار آتش‌بس فوری میان دو کشور شد. سید روح‌الله خمینی این آتش‌بس را رد کرد و چهار شرط برای آتش‌بس قرار داد:۱-آزادسازی قصر شیرین و عقب‌نشینی عراقیها تا مرزهای بین‌المللی ۲-پرداخت غرامت۱۵۰ میلیارد دلاری ۳-بازگشت شیعیان رانده‌شده از عراق ۴-برکناری و محاکمه صدام حسین.[۴۳]

قابل ذکر است پس از آزادسازی خرمشهر باز هم دولت عراق حاضر به پذیرش شروط ایران شامل عقب‌نشینی نیروها به مرزهای بین‌المللی، پذیرش عنوان «شروع کننده جنگ» و پرداخت غرامت نبود.[۴۴]

توازن قوا در جبهه‌ها

اختلافات بین رجال سیاسی و نظامی در سال ۱۳۶۶ مانع از اجماع بر سر قبول یا رد قطعی قطعنامه ۵۹۸ گردید. نیروهای نظامی شامل سپاه و ارتش تمایل به ادامه جنگ تا پیروزی قطعی داشتند. ولی وزارتخانه‌ها و نهادهای دولتی و بانک مرکزی وضعیت اقتصادی کشور را متزلزل و فاقد توانایی لازم برای ادامه جنگ می‌دانستند. همین اختلاف نظر موجب تاخیر یکساله در پاسخ ایران به پیشنهاد آتش‌بس سازمان ملل متحد شد.[۴۵]

در سالهای پایانی جنگ هزینه روزانه جنگ برای دولت ایران ۱۰۰٬۰۰۰ و برای دولت عراق ۲۷٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار تخمین زده شده بود.[۴۶]

پذیرش قطعنامه ۵۹۸

نظرات و دلایل مختلفی پیرامون علت طرح این قطعنامه از سوی عراق و پذیرش آن از سوی ایران مطرح می‌شود. بعضی کارشناسان نظیر محسن رضایی معتقدند طرح قطعنامه در سازمان ملل به دلیل قرار گرفتن ایران در موضع برتر نظامی بود. وی تصرف فاو، شلمچه و جزایر خیبر و نزدیکی قوای ایرانی به بصره را مصداق این برتری می‌داند.[۴۷] همچنین تمایل شوروی و آمریکا برای پایان دادن به جنگ و جلوگیری از فراگیر شدن آن نیز در تشویق عراق به پیشنهاد صلح موثر بوده‌است.

از طرفی گروهی از کارشناسان نیز شرایط نامناسب نظامی ایران را دلیلی بر قبول این قطعنامه ذکر می‌کنند. این شرایط ناشی از عقب‌ماندگی اساسی ایران از نظر تجهیزات نظامی پیشرفته به ویژه پس از سال ۱۳۶۴ به دلیل تحریم همه جانبه کشور و کاهش توان اقتصادی کشور برای خرید اقلام نظامی بوده‌است. همچنین استفاده وسیع عراق از سلاح‌های شیمیایی و سکوت مجامع جهانی در برابر این اقدام عراق و بسته‌شدن راهکارهای عملیاتی و نیاز به راهکارهای جدید که فناوری آن در اختیار جمهوری اسلامی نبود نیز از عواملی است که تمایل ایران را به پذیرش آتش‌بس افزایش داده‌است.[۴۸][۴۹]

این قطعنامه که بلافاصله پس از طرح و تصویب در سازمان ملل مورد پذیرش عراق قرار گرفت، یک سال و هفت روز بعد در تیر ۱۳۶۷ توسط ایران نیز پذیرفته شد.[۴۷] علت مخالفت یکساله ایران با تصویب قطعنامه، پافشاری بر سر جابجایی دو بند از قطعنامه و گنجاندن بندی مربوط پرداخت خسارت جنگ از جانب کشور متجاوز بوده‌است. در قطعنامه ابتدایی ابتدا بند مربوط به آتش‌بس و سپس بند مربوط به بازگشت به مرزهای بین‌المللی گنجانده شده بود. ایران مطمئن بود در صورت برقراری آتش‌بس، عراق هیچگاه به مرزها باز نمی‌گردد و اگر ایران نیز بخواهد عراق را بیرون راند بند اول را نقض کرده‌است. و این نتیجه مغایر با اهداف برقراری صلح ایران است. به همین دلیل بعد از یکسال کار دیپلماتیک، در نهایت با نظر مساعد دبیرکل وقت سازمان ملل متحد، بندها جابجا شدند.[۲۰]

تهاجم مجدد عراق بعد از پذیرش قطعنامه

عراق تنها ۳ روز پس از پذیرش قطعنامه ۵۹۸، از جانب جبهه جنوبی شروع به حمله و پیشروی به سمت اهواز نمود.[۵۰] اندکی بعد مجاهدین خلق نیز از درون خاک عراق به غرب ایران حمله کردند (عملیات مرصاد).

برقراری آتش‌بس

سیاستمداران آمریکا معتقد بودند اگر ایران در جنگ پیروز شود انقلاب اسلامی نیروی تازه‌ای خواهد گرفت و این امر دولتهای محافظه‌کار و هوادار غرب در منطقه خلیج فارس و شاید سراسر خاورمیانه را تهدید خواهد کرد. از سوی دیگر پیروزی عراق نیز در جنگ، ایران را بی‌ثبات خواهد کرد و خطر به میان آمدن پای شوروی بیشتر خواهد شد. پس نتیجهٔ کلی اینکه هیچیک از طرفین نباید در جنگ پیروز شوند. هنری کسینجر وزیر خارجه پیشین آمریکا نیز تأثیرات پیروزی یکی از طرفین درگیر در جنگ را بر سیاست خارجی آن کشور چنین بیان می‌کند: «بدون توجه به اینکه چه کسی در جنگ عراق و ایران پیروز می‌شود، شکست نهایی از آن ایالات متحده خواهد بود.» بر این اساس در نظر استراتژیست‌های سیاست خارجی آمریکا، وضعیت مطلوب واشنگتن در منطقه زمانی پدیدار می‌شد که جنگ عراق و ایران در مرزهای دو کشور محدود شود و به کشورهای حاشیه خلیج فارس گسترش پیدا نکند همچنین امنیت خطوط کشتیرانی و تداوم جریان صدور نفت برای غرب تضمین شده و ثبات و تعادل در منطقه از طریق برقراری توازن در بین کشورهای منطقه استوار گردد.[۵۱]

بعد از برقراری آتش‌بس در ۲۹ مرداد ۶۷ کماکان ۲۳۶ کیلومتر مربع از اراضی ایران دراختیار عراق باقی ماند. این مناطق تا بعد از حمله عراق به کویت و شکست نظامی عراق، به ایران بازگردانده نشد. این اراضی بخشهایی از مناطق مهران، قصر شیرین، موسیان، شلمچه، فکه را شامل می‌شد.[۵۲]

عملیات‌های جنگ عراق و ایران

عملیات‌های آمریکا

عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات ثابت قدم ۱۹۸۳ - ۱۹۸۸ کشورهای جهان وزارت امورخارجه امریکا توافق برای جلوگیری از فروش غیرمستقیم تسلیحات امریکایی به ایران توسط هم‌پیمانان امریکا
عملیات یخچال شکننده ۱۹۸۷ - ۱۹۸۸ خلیج فارس نیروی هوایی امریکا جاسوسی از نیروهای نظامی ایران
عملیات اراده جدی ۲۴ جولای ۱۹۸۷ خلیج فارس نیروی دریایی آمریکا آسیب یک تانکر آمریکایی و ۱۸ تن، و اجرای عملیات‌های فرصت برجسته و کمانگیر چابک در پی آن.
عملیات فرصت برجسته خلیج فارس نیروی دریایی آمریکا کشته شدن ۵ تن و اسارت ۲۶ تن ایرانی
عملیات کمانگیر چابک ۱۹ اوت ۱۹۸۷ خلیج فارس نیروی دریایی آمریکا آسیب ۲ سکوی نفتی ایران، زخمی شدن ۱۸ آمریکایی
عملیات آخوندک ۱۸ آوریل ۱۹۸۸ خلیج فارس نیروی دریایی آمریکا غرق شدن ناوچه سهند و جوشن و ۳ قایق تندرو و آسیب ناوچه سبلان و سکوهای نفتی ساسان و سیری ایران، انهدام یک هلیکوپتر ای‌اچ-۱ کبرا و مرگ دو خلبان آمریکا.

عملیات‌های عراق

عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
حمله به ناو استارک ۱۷ می‌۱۹۸۷ جنوب خلیج فارس نیروی هوایی عراق آسیب‌دیدگی نیمی از ناو و کشته شدن ۳۷ ملوان آمریکایی و زخمی شدن ۱۱ تن دیگر
جنگ نفت‌کش‌ها
عملیات مهران
نبرد اول فاو
نبرد دوم فاو ۱۷ آوریل ۱۹۸۸ شبه جزیره فاو گارد ریاست جمهوری عراق تصرف فاو و عقب راندن نیروهای بسیج
عملیات انفال ۱۹۸۸ کردستان عراق حزب بعث عراق مرگ بیش از ۱۸۲٬۰۰۰ کرد، عمدتاً در اثر گازهای شیمیایی

عملیات‌های اسرائیل

عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات اپرا ۷ ژوئن ۱۹۸۱ نیروگاه اتمی اوسیراک نیروی هوایی اسرائیل تکمیل عملیات اوسیراک متعلق نیروی هوایی ارتش ایران در انهدام کامل نیروگاه اوسیراک - موفقیت همکاری نیروهای اطلاعاتی اسرائیل و ایران

عملیات‌های ایران

عملیات هوایی

عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد رمز عملیات نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات کمان ۹۹ ۱ مهر ۱۳۵۹ عراق کمان ۹۹ نیروی هوایی ارتش ایران تمامی اهداف از پیش تعیین شده بمباران شد.
عملیات اچ-۳ ۱۵ فروردین ۱۳۶۰ غرب عراق نیروی هوایی ارتش ایران انهدام پایگاه هوایی الولید و بیش از ۴۸ هواپیمای جنگی
عملیات سلطان
عملیات اوسیراک نیروگاه اتمی اوسیراک نیروی هوایی ایران انهدام بخشی از نیروگاه اوسیراک
عملیات کرکوک
عملیات محرم

عملیات دریایی

عملیات تاریخ عملیات منطقه نبرد رمز عملیات نیروهای عمل کننده نتایج عملیات
عملیات مروارید آذر ۱۳۵۹ خلیج فارس نیروی دریایی ارتش ایران، نیروی هوایی ارتش ایران انهدام دو سکوی مهم نفتی عراق
جنگ نفت‌کش‌ها
کربلای ۳

عملیات زمینی

میانجی‌گری‌های بین‌المللی

سازمان ملل متّحد

همچنین ببینید: گروه ناظر نظامی سازمان ملل متحد

در طول جنگ ۸ ساله عراق و ایران مجموعاً ۱۷ قطعنامه از سوی شورای امنیت به نمایندگی از سازمان ملل متحد صادر شد(مقایسه شود با جنگ عراق و کویت که در طول ۸ ماه ۱۳ قطعنامه صادر شد) که ۴ قطعنامه جنبه اجرایی و بقیه صرفاً جنبه حقوقی داشتند. موثرترین اقدام سازمان ملل متحد در پایان دادن به جنگ، صدور قطعنامه ۵۹۸ شورای امنیت بود که بواسطه آن می‌بایست نیروهای متخاصم هرچه سریعتر اقدام به برقراری آتش‌بس و بازگشت به مرزهای بین‌المللی نمایند.

شورای امنیت در تاریخ ۱۸ آذر۱۳۷۰ مصادف با ۹ دسامبر۱۹۹۱ طی گزارشی که از جانب خاویر پرز دکوئیار، دبیرکل وقت سازمان ملل متحد دریافت کرده بود، عراق را به عنوان متجاوز جنگ معرفی کرد. این شورا همچنین عراق را موظف به پرداخت غرامت جنگ به ایران نمود.[۳]

جنبش عدم تعهّد

به درخواست نماینده ایران در جنبش عدم تعهد به میانجیگری در جنگ عراق و ایران و پایان دادن به جنگ، جنبش اقدام به تشکیل یک کمیته حسن نیّت مرکب از نمایندگان دولتهای کوبا، یوگسلاوی، الجزایر، زامبیا، هند، پاکستان و سازمان ساف کرد. در اولین اقدام نماینده یوگسلاوی سفری به تهران و بغداد انجام داد و با سیّد علی خامنه‌ای دیدار کرد و نتایج مذاکرات خود را در بلگراد منتشر کرد. رژیم بعث از ابتدای کار این کمیته با آن مخالفت کرد و آنرا فاقد صلاحیت برای رسیدگی به این مسئله دانست. صدام دلیل این امر را حضور الجزایر در این کمیته دانست. در این میان نماینده کوبا ابتکار عمل را به دست گرفته و با انجام چندین سفر به تهران و بغداد نتایج مثبت و درخوری را نیز حاصل کرده. ولی مسئله مالکیت بر اروندرود مانع از به نتیجه رسیدن تلاشهای این نماینده و حتّی شخص فیدل کاسترو که پیامهای صلح متعددی به طرفین ارسال داشت، شد.

بهزاد نبوی، نماینده وقت ایران در جنبش، علّت اصلی ناکامی این جنبش را بنیانی و اساسی برخورد نکردن با مسئله جنگ دانست. وی می‌افزاید:

« این جنبش بجز اعزام هیئت‌های متعدد و اقدامات ظاهری، فعالیت خاصی از خود نشان نداد. این جنبش در هیچکدام از بیانیه‌های خود خروج نیروهای عراقی را از مناطق غربی ایران به عنوان یک موضوع مستقل مطرح نکرد.  »

سازمان کنفرانس اسلامی

سازمان کنفرانس اسلامی از نخستین روزهای جنگ عراق و ایران وارد عرصه دیپلماتیک شد. وزرای خارج کشورهای عضو این سازمان که برای شرکت در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک به سر می‌بردند، در تاریخ ۲۶ سپتامبر ۱۹۸۰ به منظور بررسی جنگ عراق و ایران تشکیل جلسه دادند. اجلاس تصمیم گرفت کمیته‌ای به نام کمیته حسن نیت به منظور پایان دادن به جنگ تشکیل دهد.

نخستین فعالیت کمیته حسن نیت توسط حبیب شطی، یاسر عرفات، محمد ضیاء الحق انجام گرفت. در نخستین دیدار که این کمیته ۲۹ مهر ۱۳۵۹ با خمینی صورت داد، ایشان از فعالیت کمیته حمایت کرد. این کمیته بعدها به کمیته صلح تغییر نام داد. کمیته چندین سفر را به بغداد و تهران انجام داد ولی اکثر این سفرها بی نتیجه بود و از شدت جنگ بین دو کشور نکاست. این کمیته در مدت تلاش خود سه طرح صلح را تدوین و به طرفین پیشنهاد داد، امّا در هرکدام از طرح‌ها یکی از طرفین نسبت به مفاد صلح نامه معترض بود. نهایتا تلاش‌های سازمان کنفرانس اسلامی در چند قطعنامه و بیانیه خلاصه شد. غالب ناکامی تلاش‌های این کمیته به این دلیل بود که ایران پیش‌شرط صلح را عقب نشینی عراق تا مرزهای بین‌المللی می‌دانست. امّا عراق ابتدا خواستار آتش‌بس و سپس مذاکره برای عقب نشینی بود.[۵۳]

حمایت‌ها از عراق

دیدار دونالد رامسفلد با صدام حسین در جریان جنگ عراق و ایران در تاریخ ۲۰ دسامبر ۱۹۸۳ در جهت ادامه روابط دوستانه دو کشور و ارسال تجهیزات نظامی به عراق[۵۴]

توان نظامی عراق، امر مبهمی نبود که ایران در ارزیابی‌های نظامی خود از آن غافل شده‌باشد؛ ولی توجه به یک امر مهم ضروری است و آن اینکه هم‌زمان با تحولاتی که با پیروزی‌های ایران در جبهه‌های جنگ حاصل شد - و بیشتر از خسارتی که ایران به ارتش عراق وارد کرد - نظام جهانی به تجهیز و تقویت عراق پرداخت. به عنوان مثال، پس از آن که آشکار شد عراق توان پیشروی در خاک ایران را ندارد، فرانسه در بهمن ۱۳۵۹ اقدام به فروش هواپیماهای میراژ به عراق کرد.[۴۸] هم‌چنین پس از آن که توان نظامی ایران در طراحی عملیات خیبر مشخص شد، سلاح‌های شیمیایی در حد گسترده به عراق فروخته شد و برای فشار بیشتر بر ایران و تهدید جریان فروش نفت و محدود ساختن منابع ارزی ایران، فرانسه هواپیماهای سوپراتاندارد و موشک اگزوسه را به عراق فروخت.[۴۸] این روند پس از عملیات بدر با فروش میگ ۲۵ از طرف شوروی ادامه یافت[۴۸] و پس از عملیات کربلای پنج، سلاح‌های شیمیایی با کیفیت بهتر هم‌چون سیانور به عراق داده‌شد.[۴۸] در سال ۱۳۶۶ نیز با ایجاد تغییراتی در برد موشک‌های اسکاد-بی، عراق توانست تهران و شهرهای دورتر را هدف قرار دهد.[۴۸] در حقیقت، تحولات نظامی عراق از توان داخلی آن کشور ناشی نمی‌شد بلکه قدرت‌های بزرگ، اصلی‌ترین عامل در تجهیز و تقویت عراق بودند[۴۸] و این امری نبود که به آسانی قابل پیش‌بینی و مقابله باشد.

همچنین کشورهای عرب خاورمیانه نیز با اعطای وامهای کلان و کمکهای مالی بلاعوض، عراق را در خرید تجهیزات نظامی پیشرفته یاری می‌دادند. به عنوام مثال تنها در سال ۱۹۸۱ کمکهای مالی ۴ کشور کویت، عربستان سعودی، امارات عربی متحده و قطر بالغ بر ۱۱٬۵۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ دلار برآورد شده‌است.[۵۱]

پس از آتش‌بس

پل ویران شده خرمشهر نمونه‌ای از ویرانه‌های دوران جنگ

جنگ تحمیلی علیه ایران ۲۸۸۷ روز به طول انجامید که طی آن ۱۰۰۰ روز نبرد فعال صورت گرفت که ۷۹۳ روز حمله از سوی رزمندگان ایرانی بود و ۲۰۷ روز از سوی ارتش عراق.

مقاومت نیروهای ایرانی که منجر به طولانی شدن جنگ شد سبب شد تا ذخایر ارزی عراق که در ابتدای جنگ، حدود ۳۰ میلیارد دلار بود، پس از شکست در عملیات بیت‌المقدس و فتح خرمشهر به صفر برسد و پس از پایان جنگ، این کشور بیش از ۷۰ میلیارد دلار بدهی داشته باشد.[۵۵]

بر اساس آمارهای بین‌المللی، جنگ عراق و ایران ۶۲۷ میلیارد دلار هزینه برای دولت ایران و ۵۶۱ میلیارد دلار هزینه برای دولت عراق به همراه داشت. همچنین هزینه بازسازی خرابی‌های ناشی از جنگ برای ایران ۶۴۴ و برای عراق ۴۵۲ میلیارد دلار برآورد می‌شود. بر همین اساس در طول این جنگ ۱٬۰۰۰٬۰۰۰ انسان کشته و زخمی شدند که از این میان ۲۶۲٬۰۰۰ ایرانی و ۱۰۵٬۰۰۰ عراقی کشته شده‌اند.[۵۶]

تلفات این جنگ براساس آمار رسمی حکومت ایران، جنگ تحمیلی ۲۱۳٬۰۰۰ ایرانی کشته[۵۷] و ۳۳۵٬۰۰۰ ایرانی معلول و ۴۲٫۶۱۸ اسیر و ۷۰۰۰ مفقود الاثر[۵۸] و ۱۰۰۰ میلیارد دلار خسارت بر جامعه ایران وارد کرده‌است. در حال حاضر، ۲ میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار اراضی ایران همچنان آلوده به مین است. جنگ عراق و ایران، بعد از جنگ ویتنام که ۱۵ سال به طول انجامید، دومین جنگ طولانی قرن بیستم بود(جنگ جهانی اول ۴ سال و جنگ جهانی دوم ۶ سال به طول انجامید) مدافعان ایرانی برای دفاع از خرمشهر ۳۵ روز جنگیدند. در حالی که در باز پسگیری خرمشهر، ایران ۲ روزه موفق شد.[۵۹]

مقایسه قدرت نظامی عراق و ایران

قدرت نظامی عراق و ایران از آغاز جنگ در سال ۱۹۸۰ میلادی تا پایان جنگ در سال ۱۹۸۷ هیچگاه با یکدیگر یکسان نبود. حمایت تمامی کشورهای عربی بجز سوریه از رژیم بعث عراق و حمایت مالی و تسلیحاتی بسیاری از کشورهای جهان از رژیم بعث عراق، تفاوت نابرابری قدرت نظامی میان دو کشور را به خوبی نمایان می‌کند. جدول زیر، نمودار قدرت نظامی دو کشور را در آغاز جنگ و در پایان جنگ نشان می‌دهد که توسط مجله اکونومیست منتشر شد.[۶۰]

نابرابری توازن قدرت (۱۹۸۰-۱۹۸۷) عراق ایران
تانک در سال ۱۹۸۰ ۲۷۰۰ ۱۷۴۰
تانک در سال ۱۹۸۷ ۴۵۰۰ ۱۰۰۰
هواپیمای جنگنده در سال ۱۹۸۰ ۳۳۲ ۴۴۵
هواپیمای جنگنده در سال ۱۹۸۷ ۵۰۰+ ۶۵
بالگرد جنگنده در سال ۱۹۸۰ ۴۰ ۵۰۰
بالگرد جنگنده در سال ۱۹۸۷ ۱۵۰ ۶۰
توپخانه در سال ۱۹۸۰ ۱۰۰۰ ۱۰۰۰+
توپخانه در سال ۱۹۸۷ ۴۰۰۰+ ۱۰۰۰+

حامیان عراق

در طول جنگ ۸ساله، نزدیک به ۳۰ کشور انواع کمک‌های مالی، نظامی و تجاری را به عراق اعطا کردند.[۵۶] عمده کمک‌ها از سوی این کشورها بود:[۶۱]

نوشتار اصلی: کمک‌های آلمان به عراق در جنگ ایران و عراق‎
نوشتار اصلی: کمک‌های ایتالیا به عراق در جنگ ایران و عراق‎
نوشتار اصلی: کمک‌های سوئد به عراق در جنگایران و عراق‎
نوشتار اصلی: کمک‌های رومانی به عراق در جنگ ایران و عراق‎
نوشتار اصلی: کمک‌های چک اسلواکی به عراق در جنگ ایران و عراق‎

حامیان ایران

نوشتار اصلی: روابط ایران و ژاپن در جنگ ایران و عراق‎
نوشتار اصلی: روابط ایران و هند در جنگ ایران و عراق‎

جنایات جنگی

استفاده از سلاح‌های شیمیایی توسط عراق

همچنین ببینید: بمباران شیمیایی سردشت
رژیم بعثی عراق روستای حلبچه را به دلیل جانبداری از نیروهای ایرانی مورد غضب قرارداد و مردم روستا را با گاز خردل(ايپريت)، گازهاي اعصاب (تابون، سارين يا سومان) و بالاخره با سيانوژن قتل عام کرد.
تابلوی يادآوری حقیقت فروش افزار جنگی شيميايی توسط آلمان به عراق، نصب شده در خيابان فردوسی تهران، روبروی سفارت آلمان.

عراق در طول جنگ ۳۵۰۰‬ بار به ایران حمله شیمیایی کرد که ‪ ۳۰‬مورد از آنها در مناطق مسکونی بوده‌است. نخستین نقطه جغرافیایی ایران که قربانی سلاحهای شیمیایی عراق شد منطقه‌ای بین هلاله و نی خزر در ‪ ۵۰‬کیلومتری غرب ایلام بوده‌است.[۶۲] با بیش از ۱۰۰۰۰۰[۶۳] قربانی ناشی از جنگ شیمیایی عراق بر ضد ایران در طول هشت سال جنگ تحمیلی، ایران یکی از بزرگ‌ترین قربانیان سلاح‌های کشتار جمعی می‌باشد.

بر اساس گزارشهای بنیاد شهید ایران، تخمین رسمی شهروندان غیرنظامی که به سلاح‌های شیمیایی آلوده شده‌اند و کودکانی که بر اثر آن آلوده شده‌اند را در بر ندارد.بسیاری از آنان به بیماریهای خونی، ریه و پوستی مبتلا شده‌اند.

بمباران شیمیایی شهر سردشت توسط عراق در ۷ تیر ۱۳۶۶ فجیع‌ترین تهاجم از این نوع بود که سبب کشته و مجروح شدن عدهٔ بسیاری از مردم غیرنظامی شد. جمهوری اسلامی ایران شهر سردشت را نخستین شهر قربانی جنگ افزارهای شیمیایی در جهان بعد از بمباران هسته‌ای هیروشیما نامید.

وحشیانه‌ترین مورد استفاده در اسفند ۱۳۶۶، در حلبچه بوده‌است که وسیع‌ترین مورد استفاده از جنگ افزارهای شیمیایی از زمان جنگ جهانی اول تاکنون به شمار می‌رود که حداقل ۵۰۰۰ تن از مردم کُرد و مسلمان این شهر را کشته و ۷۰۰۰ تَن دیگر را مجروح کرد.[۶۴]

طارق عزیز معاون نخست وزیر و وزیر امور خارجه عراق درسال۱۹۸۶ درجریان سفر رسمی سه روزه خود به برزیل اعتراف کرده بود که عراق درجنگ علیه ایران بارها و در موارد مختلف از سلاح‌های شیمیایی استفاده کرده‌است. دبیر کل سازمان نیز در سخنرانی خود در ۸ فروردین ماه سال ۱۳۶۷ به استفاده وسیع عراق از سلاح‌های شیمیایی در حلبچه اشاره کرده بود.[۱۲]

بر اساس گزارشهای رسمی، گاز اعصاب باعث مرگ بیش از۲۰۰۰۰ سرباز ایرانی به صورت آنی می‌باشد.از۹۰۰۰۰ بازمانده این حملات ۵۰۰۰ نفر از آنها به طور مرتب به درمان نیاز دارند و در حدود ۱۰۰۰ نفر از آنان هنوز در بیمارستان بستری می‌باشند و حال آنان وخیم گزارش شده‌است.بسیاری دیگر نیز مورد اصابت گاز خردل بوده‌اند.[۶۵] همچنین عراق گازهای شیمیایی را بر ضد غیرنظامیان، روستاییان و بیمارستان‌ها استفاده کرد که باعث مرگ بسیاری از آنان شد. علاوه بر این ۳۰۸ موشک عراقی در طی سالهای ۱۹۸۸-۱۹۸۰ بر ضد نواحی پر جمعیت ایران شلیک شد که باعث مرگ۱۲۹۳۱ نفر شد.[۶۳]

در ۲۱ مارس ۱۹۸۶ شورای امنیت سازمان ملل متحد اعلام کرد که «اعضای این شورا پس از تحقیقات کارشناسان به این نتیجه رسیدند که سلاح‌های شیمیایی در موارد زیادی توسط نیروهای عراقی بر ضد نظامیان ایرانی به کار برده شده‌است و اعضای شورای امنیت به شدت این اقدام عراق در ادامه دادن استفاده از سلاح‌های شیمیایی را محکوم می‌کنند.»[۶۶]

تنها کشوری که این موضوع را وتو کرد ایالات متحده امریکا بود.[۶۷]

بنا به گفته کلنل والتر لانگ (به انگلیسی: Colonel Walter Lang)، یک مقام ارشد وقت سازمان اطلاعات دفاعی آمریکا(بازنشسته)«استفاده از سلاح‌های شیمیایی در میدانهای جنگی توسط عراق موضوع مهمی برای ریگان و دستیاران او نبود.زیرا تنها برای آنها مهم بود که عراق در این جنگ شکست نخورد.» همچنین او ادعا کرد که سازمان اطلاعات دفاعی «هرگز استفاده از سلاح‌های شیمیایی بر ضد غیرنظامیان را نپذیرفت.اما استفاده از آن در میدان جنگ برای جلوگیری از شکست عراق را اجتناب ناپذیر می‌دانست.»[۶۸] گرچه با وجود این اظهارات دولت ریگان حتی پس از حمله شیمیایی عراق با گازهای سمی به به شهروندان عراقی کرد خود کمکهای خود به عراق را قطع نکرد.[۶۹][۷۰][۷۱]

ملت و دولت ایران از دو موضوع بسیار ناراحت و خشمگین هستند.

یک اینکه جامعه جهانی به عراق در توسعه سلاح‌های شیمیایی کمک کرد و دوم اینکه جامعه جهانی هیج اقدامی برای تنبیه دولت بعث عراق، حتی پس از دریافت گزارشهای تایید شده‌ای از استفاده سلاح‌های شیمیایی انجام نداد.و این ناراحتی پس از اشغال عراق و سرنگونی رژیم بعثی عراق به دست کشورهای غربی به ویژه ایالات متحده آمریکا افزایش یافت.

همچنین کمیته اطلاعات دفاعی، ایران را به استفاده از سلاح‌های شیمیایی متهم کرد.اما این ادعاها تا کنون تایید نشده‌است.

بر اساس گفته‌های جوست هیلترمن (به انگلیسی: Joost Hiltermann) (پژوهشگر اصلی سازمان دیده بان حقوق بشر در سال‌های ۱۹۹۴-۱۹۹۲، یک پژوهش دوساله که همچنین بازرسی‌های میدانی را در برمی گرفت و همچنین به اسناد رژیم عراق دست یافته‌است و در حال بررسی آنهاست) درباره جنگ عراق و ایران شماری از اتهامات و اظهارات درباره به کارگیری سلاح‌های شیمیایی توسط ایران وجود دارد.امادر هیچ موردی هیچ گزارش معتبری وجود ندارد.[۷۲] بر اساس گفته‌های Gary Sick و Lawrence Potter این اتهامات بر ضد ایران را «ادعاً خواند و افزود»هیچ دلیل قانع کننده‌ای درباره اینکه ایران در زمینه استفاده از سلاح‌های شیمیایی گناهکار اصلی باشد ارایه نشده‌است.، شاید به خاطر اینکه در آن زمان هیچ مدرک و دلیلی وجود نداشته‌است.[۷۳][۷۴]

در دادگاه دسامبر ۲۰۰۶ صدام گفت که «با افتخار» مسوولیت هرگونه حمله با سلاح‌های متعارف یا شیمیایی بر ضد ایران را به عهده می‌گیرد.[۷۵][۷۶]

بر طبق گزارش عراق به سازمان ملل متحد، مواد لازم برای تولید سلاح‌های شیمیایی از شرکتهایی از آمریکا، آلمان غربی، انگلستان، فرانسه و جمهوری خلق چین به دست آمده‌است.در دسامبر ۲۰۰۲ در گزارش ۱۲۰۰ صفحه‌ای عراق نام شرکتهای شرقی و غربی و از جمله اشخاصی که در مجموع ۱۷۶۰۲ تن مواد شیمیایی را در طول دو دهه در اختیار عراق گذاشته‌اند فاش شد.بزرگ‌ترین ذخیره مواد خام برای تولید این سلاح‌های شیمیایی به میزان ۴۵۱۵ تن از سنگاپور، ۴۲۶۱ تن از هلند، ۲۴۰۰ تن مصر، ۲۳۴۳ تن هندوستان، ۱۲۰۷ تن از دولت فدرال آلمان، می‌باشد.یک شرکت هندی، اگزومت پلاستیک (به انگلیسی: Exomet Plastic)، که اکنون بخشی از EPC می‌باشد ۲۲۹۲ تن از مواد پیش نیاز را به عراق صادر کرد. شرکت ال خلیج (فارس) شیمی که در سنگاپور قرار دارد و متعلق به سرمایه‌داران اماراتی می‌باشد بیشتر از ۴۵۰۰ تن پیش نیازهای گازهای VX، سارین و خردل به همراه وسایل تولید آن را به عراق فرستاد.

شکنجه و قتل عام اسرای ایرانی

وضعیت اردوگاههای اسرای ایرانی در عراق با وضعیت اردوگاههای هیتلر مقایسه شده‌است. هزاران تن از اسرای ایرانی در دوران جنگ توسط ارتش و استخبارات عراق شکنجه و کشته شدند. کارشکنی صدام در روند آزادی اسرا این مسئله را تا بیش از یک دهه پس از پایان جنگ ادامه داد. پس از سرنگونی رژیم صدام و دستگیری مقامات استخبارات عراق اطلاعات بیشتری پیرامون جنایات عراق در طول جنگ یا ایران افشا شد. تعداد اسرای ایرانی کشته شده بیش از شش هزار نفر تخمین زده شده‌است.[۷۷]

همچنین در بازجویی از اسرای عراقی مشخص شده که افسران ارتش بعث در موارد متعدد اسرای ایرانی زخمی را در صحنه نبرد به حال خود رها کرده تا در اثر خونریزی مداوم به مرور زمان جان خود را از دست دهند.[۷۸]

حمله به مناطق مسکونی و کشتار غیر نظامیان

نوشتار اصلی: جنگ شهرها

حمله عراق به مناطق مسکونی و غیر نظامی از روز سوم جنگ شروع شد. مردم اهواز در ۲ مهر ۱۳۵۹ شاهد بمباران خانه‌هایشان توسط میگهای عراقی بودند. اهالی دزفول نیز که در طول جنگ بارها شاهد بمباران و موشک باران شهرشان بودند، اولین بار در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۵۹ مورد هجوم ۴ فروند میگ عراقی واقع شدند. در این حمله ۷۰ نفر ساکنان شهر کشته و ۳۰۰ نفر زخمی و خسارات فراوانی به تاسیسات شهری وارد شد.

در کنار بمباران هوایی، حملات موشکی نیز آغاز شد. موشکهای زمین به زمین (SCUDB)و (FRAG) تلفات جانی سنگینی برجای گذاشت. نیروهای نظامی ایران تا تاریخ ۱۳۶۳/۳/۱۰ از بمباران مناطق مسکونی عراق خودداری کردند؛ ولی متعاقب صدور اعلامیه ارتش عراق در تاریخ مذکور مبنی بر تهدید رسمی ساکنان شهرهای مرکزی ایران به بمباران، ارتش ایران نیز در سطح محدود شروع به اقدام متقابل کرد. اولین حمله ایران در همان ماه و بعد از صدور اخطاریه به ساکنان شهرهای مرزی و مناطق مجاور تاسیسات نظامی در تاریخ۱۳۶۳/۳/۱۵، انجام شد. بلافاصله بعد از اقدام ارتش ایران، سازمان ملل متحد طی پیامی از طرفین خواست تا از حمله به مناطق مسکونی جبهه مقابل خودداری کنند. بدین ترتیب توافق ۱۲ ژوئن ۱۹۸۴(۱۳۶۳/۳/۲۲) بین دول درگیر جنگ شکل گرفت. به دنبال این توافق بنابر تقاضای دبیرکل از شورای امنیت، هیاتهای ناظر آن سازمان جهت نظارت بر اجرای مفاد این توافق در تهران و بغداد مستقر شدند. رژیم عراق چند روز بعد در اعلامیه‌ای بیان کرد:

« عراق در صورتی از حمله به شهرها و مناطق مسکونی خودداری خواهد کرد که مناطق مزبور مرکز تجمع نیروهای نظامی نباشد.  »

بدین ترتیب عراق با نقض آتش‌بس به بهانه‌های واهی، مجدداً شروع به نقض توافقنامه ۱۲ ژوئن کرد. از جمله تاییدیه هیئت حاضر در تهران، حمله عراق به سه روستای بردیه، علاونه و دهلاویه در تاریخ ۹ ژانویه ۱۹۸۵(۱۳۶۳/۱۰/۱۹) می‌باشد.[۷۹]

رژیم عراق در چندین مورد برای انحراف افکار عمومی مدعی بمباران مناطق مسکونی خویش از جانب ایران شد که هربار با نظر مخالف هیئت کارشناسی سازمان ملل روبرو می‌شد. از جمله در ۱۴ سپتامبر ۱۹۸۴ که مدعی بمباران روستای ابومغیره در حوالی بصره از جانب فانتوم‌های ایران شد. هیئت مزبور از منطقه دیدار کرد و اعلام کرد نشانه‌ای از حملات هوایی وجود ندارد.[۸۰]

در بهمن ۱۳۶۳ وزیر وقت امور خارجه ایران طی یادداشتی برای دبیرکل، با اعلام پایبندی ایران به توافق ۱۲ ژوئن، به اقدامات ادامه دار عراق اعتراض کرد. در پی سکوت سازمان ملل و طیف جدیدی از بمباران عراق بر روی شهرهای ایران بخصوص بروجرد، اندیمشک و مسجد سلیمان، رئیس جمهور وقت ایران در تاریخ ۱۳۶۳/۱۱/۱۹ اخطاریه حمله مقابله به مثل ایران به شهرهای بصره و مندلی را صادر کرد. پس از بمباران تهران در اوایل سال ۱۳۶۴، ایران نیز شروع به بمباران مناطقی از عراق کرد.

در طول ۸ سال جنگ مستقیم، جنگ شهرها یکی از زمینه‌های اصلی افزایش تلفات طرفین و بالاخص ایران بود. این جنگ تا ۱۱ اردیبهشت ۱۳۶۷ که روز موشک باران وسیع تهران بود ادامه یافت.[۸۱]

مجموع کشته شدگان حملات هوایی عراق به مناطق مسکونی ایران ۱۵۹۵۹ اعلام شد.[۸۲]

آلودگی نفتی خلیج فارس

نوشتار اصلی: جنگ نفت‌کش‌ها

اولین حمله به تاسیسات نفتی طرفین درگیر جنگ از جانب رژیم عراق صورت گرفت. در این حمله که در تاریخ ۸ بهمن ۱۳۶۱ به میدان نفتی نوروز انجام شد سکوی شماره ۳ میدان آسیب دید. ۲۱ روز بعد دومین حمله به سکوی چاه مزبور انجام شد که نتیجهٔ آن تخریب کامل سکو و فوران روزانه ۲۵۰۰ بشکه نفت‌خام به آبهای خلیج فارس و آلودگی وسیع آن بود. برابر اعلام شرکت نفت فلات قاره ایران میزان نفتی که تنها از فوریه تا اواخر سپتامبر ۱۹۸۳ به آبهای خلیج فارس نشت کرد، حدود ۷۱ میلیون گالن براورد می‌شود.[۸۳] این آلودگی نفتی بی‌سابقه بیشترین خسارات را به کشورهای بحرین، قطر، کویت و عربستان سعودی وارد آورد و آنها را با کمبود آب آشامیدنی و ماهی روبرو کرد. بسیاری از کارخانجات تصفیه آب این کشورها تعطیل شدند.[۸۴] همچنین بسیاری از جانداران دریایی خلیج فارس از گونه‌های بوفالو دریایی، لاک پشت، دلفین و مار آبی و پرندگان نابود شدند.[۸۵] بر اساس براورد کارشناسان، در بین سالهای ۸۷-۱۹۸۰، ۲۸٪ از نفت استخراج شده از چاههای نفت کشورهای حوزه خلیج فارس به هدر می‌رفت. جمهوری اسلامی ایران، رژیم عراق را متهم به نقض مادهٔ ۳۵ پروتکل ۱۹۷۷ الحاقی به قرارداد۱۹۴۹ ژنو کرد.

حمله به هواپیماهای مسافربری

در طول جنگ عراق و ایران چندین مرتبه به هواپیماهای مسافربری ایران و کشورهای دارای روابط دیپلماتیک با این کشور حمله شد که چندین جنایت جنگی را بوجود آورد:[۸۶]

  • ۴ می ۱۹۸۲:حمله جت نیروی هوایی عراق به هواپیمای بنیحیی، وزیر وقت امور خارجه الجزایر، بعد از ورود هواپیمایش به داخل مرزهای ایران. این حمله به انهدام هواپیمای حامل وزیر و کشته شدن وزیر و هیئت همراه انجامید.
  • ۲۰ فوریه ۱۹۸۶:انهدام یک فروند هواپیمای مسافربری تهران به اهواز در حال پرواز. در این حمله همه مسافران کشته شدند.
  • ۳۰ دسامبر ۱۹۸۵: یک هواپیمای خطوط هوایی ترکیه حامل بازرگانان و تجار ترک در حال بازگشت از ایران و در داخل مرز هوایی ترکیه مورد حمله جنگنده‌های عراقی قرار گرفت و مجبور به فرود اضطراری شد.
  • ۲۸ مارس ۱۹۸۶: یک هواپیمای مسافربری ایران در حال پرواز مورد حمله جنگنده‌های عراقی قرار گرفت و به شدت آسیب دید.
  • ۱۵ اکتبر ۱۹۸۶:در یک حمله هوایی به فرودگاه شیراز، یک هواپیمای مسافربری در روی باند هدف بمباران قرار گرفت. در این حمله ۳۰ مسافر هواپیما جان خود را از دست دادند.
  • ۳۰ اکتبر ۱۹۸۶:یک هواپیمای خطوط هوایی کویت در حالی که از ترکیه به سمت ایران در پرواز بود، مورد رهگیری یک جت نیروی هوایی عراق قرار گرفت.
  • ۳ ژوئیه ۱۹۸۸:ناو یواس‌اس وینسنس آمریکا هواپیمای ایرباس آ-۳۰۰ مسافربری ایران به شماره پروازی ۶۵۵ ایران ایر را مورد اصابت دو فروند موشک ریم-۶۴ استاندارد قرار داد و منهدم کرد. در این حادثه ۲۹۰ نفر مسافر جان خود را از دست دادند.

پرداخت غرامت جنگی

بازگشت اسیران ايران (كه به بعداً به آزادگان مشهور شدند.) از عراق در سال ۱۳۶۹خ

در سال ۱۹۹۱ خاویر پرز دکوئیار (دبیرکل وقت سازمان ملل متحد) رسماً، عراق را آغازگر جنگ معرفی کرده و از خواسته ایران برای دریافت غرامت پشتیبانی کرد. دولت هاشمی رفسنجانی، رقم خسارت‌های وارده به ایران را هزار میلیارد دلار برآورد نمود، ولی سازمان ملل تنها با ۲۰۰ میلیارد آن موافقت نمود ولی این مسئله به دلیل قطع رابطه بین ایران و عراق در آنزمان مسکوت ماند.[۸۷]

این ماجرا دوباره در زمان ریاست محمود احمدی نژاد مطرح گردید، در مرداد سال ۱۳۸۹ کاظم جلالی در این رابطه گفت: «ایران باید دریافت غرامت جنگ تحمیلی از عراق را به طور جدی پیگیری کند.» و این غرامت را «حقوق ملی جمهوری اسلامی ایران» نامیده که کسی نمی‌تواند از آن تنزل کند. در همین حال حشمت‌الله فلاحت‌پیشه رئیس گروه دوستی پارلمانی ایران و عراق پیشنهاد کرد که «عراق می‌تواند برای جبران خسارت جنگی که به ایران وارد کرده‌است، یک سری از چاه‌های نفت خود را در قالب نوعی تعامل غیر نقدی به جای غرامت به ایران واگذار کند».[۸۷]

در شهریور ۱۳۸۹، کمیسیون امنیت ملی و سیاست خارجی مجلس شورای اسلامی با تهیه طرحی دولت را ملزم به پیگیری اخذ غرامت‌های جنگ کرده‌است. ولی تا به حال دولت محمود احمدی نژاد برای پیشبرد این مقصود هیچ عملی انجام نداده‌است، گفته می‌شود اختلافات بین دولت و مجلس باعث عدم واکنش دولت به این طرح است.[۸۷]

جستارهای وابسته

پانویس

  1. Ervand Abrahamian. A History of Modern Iran. نیویورک: انتشارات دانشگاه کمبریج، ژوئیه ۲۰۰۸. ۱۷۱. شابک ‎۷-۲۸۹۱-۵۲۱۵-۰-۹۷۸. 
  2. ملاحظاتی درباره پذیرش قطع نامه ۵۹۸ خبرگزاری مهر
  3. ۳٫۰ ۳٫۱ مروری بر آخرین صفحه جنگ تحمیلی/ ناگفته‌ای از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ باقی نمانده‌است خبرگزاری مهر
  4. Joost R. Hiltermann. «America Didn't Seem to Mind Poison Gas»(انگلیسی)‎. وب‌گاه سیاست جهانی. International Herald Tribune، ۱۷ ژانویه. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۰. 
  5. ورود آزادگان سرافزار به ایران اسلامی مرکز اسناد انقلاب اسلامی
  6. By Nazila Fathi. «THREATS AND RESPONSES: BRIEFLY NOTED; IRAN-IRAQ PRISONER DEAL»(انگلیسی)‎. وبگاه روزنامه نیویورک تایمز. ۱۴ مارس ۲۰۰۳. World. بازبینی‌شده در ۲۵ مارس ۲۰۱۰. 
  7. جیمز بیل. «فصل کتاب». در عقاب و شیر. ترجمهٔ مهوش غلامی. تهران: انتشارات شهر آشوب، بهار۱۳۷۱. ۴۸۵. 
  8. از روز اول مطمئن بودم نمی‌بازیم. . روزنامه همشهری، ‏‏۱۳۸۵/۱۰/۰۷.  بازیابی‌شده در ۷ دی ۱۳۸۵.
  9. هفته نامه اشپیگل، ش. ۲۳ (۱ ژوئن ۱۹۸۱). 
  10. روزنامه النهار بیروت (۲۳ نوامبر ۱۹۷۹ (۱۳۵۸/۸/۱۲ شمسی)). 
  11. کنت تیرمن. سوداگری مرگ. ترجمهٔ احمد تدیّن. چاپ دوم. تهران: موسسه فرهنگی رسا، ۱۳۷۶. ۱۶۲. 
  12. ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ ۱۲٫۴ ۱۲٫۵ ۱۲٫۶ ایستاده بر آرمان گویانیوز
  13. پرتال جامع علوم انسانی - اخراجی‌های دولت
  14. وبگاه صدای مردم
  15. مهدی انصاری-هادی نخعی-محمد درودیان. خرمشهر در جنگ طولانی. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۷۵. ۹۶. 
  16. سیاست خارجی جمهوری اسلامی از دیدگاه امام خمینی(ره) خبرگزاری آفتاب
  17. Revolution and War, Stephen M. Walt, Cornell University Press, ISBN 0-8014-8297-6 1996 pp.215
  18. The Persian Gulf War: Lessons for Strategy, Law, and Diplomacy, Christopher C. Joyner, Greenwood Publishing Group, 1990 ISBN 0-313-26710-3 pp.31
  19. Anthony H.Cordesman. Lessons of Iran-Iraq war. . Armed Forces Journal، آوریل ۱۹۸۲. 
  20. ۲۰٫۰ ۲۰٫۱ ۲۰٫۲ ۲۰٫۳ حمید آخوندی. «از روز اول مطمئن بودم نمی‌بازیم». وب‌گاه روزنامه همشهری. روزنامه همشهری، ۷ دی ۱۳۸۵. ایران. بازبینی‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۱۰. 
  21. By Dilip Hiro. «ROOTS OF CONFLICT». در The longest war: the Iran-Iraq military conflict. لندن: Routledge، ۱۹۹۱. شابک ‎۴-۹۰۴۰۶-۴۱۵-۰. 
  22. دبیرخانه کنفرانس. «سخنرانی حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در مراسم افتتاحیه کنفرانس بین‌المللی تجاوز و دفاع». در بازشناسی جنبه‌های تجاوز و دفاع-جلد اول:تبیین مبانی نظری جنگ و دفاع. ویرایش فیپا. چاپ اول. تهران، ۱۳۶۸. ۳۷. 
  23. دبیرخانه کنفرانس. «سخنرانی حجت‌الاسلام هاشمی رفسنجانی در مراسم افتتاحیه کنفرانس بین‌المللی تجاوز و دفاع». در بازشناسی جنبه‌های تجاوز و دفاع-جلد اول:تبیین مبانی نظری جنگ و دفاع. ویرایش فیپا. چاپ اول. تهران، ۱۳۶۸. ۴۷. 
  24. بولتن«گزارشهای ویژه». . خبرگزاری پارس، ش. ۲۹۳ (۱۳۵۹/۱۰/۱۷): به نقل از رادیو امریکا در مورخ ۱۳۵۹/۱۰/۱۶. 
  25. نگاهی به آغاز تهاجم عراق به ایران خبرگزاری مهر
  26. رادیو امریکا، ۱۳۵۹/۸/۳. 
  27. نام نویسنده. روزنامه انقلاب اسلامی، ۱۳۵۹/۹/۱۷، ۵. 
  28. «قطعنامه۵۹۸ را یک سال زودتر، مشروط و غیرعلنی پذیرفته بودیم». خبگزاری تابناک به نقل از هفته نامه میهن، ۵ مهر ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲۲ سپتامبر ۲۰۰۹. 
  29. ۲۹٫۰ ۲۹٫۱ Colonel Mojtaba Jafari. ATLAS OF UNFORGETTABLE BATTLES Ground Forces Operations September,1980-August,1988. انگلیسی. چاپ third edition. Tehran: Holy Defence reaserech center، 2006. شابک ‎۵-۵۵۵-۰۶-۹۶۴. 
  30. Joyce N. Wiley. The Islamic Movement of Iraqi Shi'as. ویرایش Daniel Pipes. چاپ اول. لندن: Lynne Rienner Publishers، ۱۹۹۲. ۲. ISBN 1-55587-272-7. 
  31. ۳۱٫۰ ۳۱٫۱ Farhang Rajaee. The Iran-Iraq war: the politics of aggression. چاپ اول. گینزویل: دانشگاه فلوریدا، ۱۹۹۳. صص ۱۲-۱۱. ISBN 978-0-8130-1176-9. 
  32. بیژن اسدی. «فصل نهم». در خلیج فارس و مسائل آن. ویرایش فیپا. چاپ دوم. تهران: سمت، ۱۳۸۵. ۴۷۹. شابک ‎۲-۶۲۴-۴۵۹-۹۶۴. 
  33. «از مقاومت تا آزادسازی سرزمین‌های جنوبی». در کارنامه نبردهای زمینی. چاپ دوم. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۸۳. ۶۲. شابک ‎۸-۴۸-۶۳۱۵-۹۶۴. 
  34. «روز شمار هفته اول جنگ». سبک بالان، 1386/06/20. بازبینی‌شده در 2 JULY 2009. *
  35. Martin-Baker. «Chronological Listing of Iranian Air Force McDonnell-Douglas F-4 Phantom II»(انگلیسی)‎. وبگاه ایجکشن. بازبینی‌شده در ۴ فوریه ۲۰۱۰. «Iran claims five Iraqi aircraft shot down between the west of Tehran and the Iraqi border following this attack. One pilot [Egyptian ejected]» 
  36. مصاحبه بنی‌صدر با بخش فارسی رادیو بین‌المللی فرانسه، ۱۲ شهریور ۱۳۷۹
  37. «مروری بر ۱۲ قطعنامه سازمان ملل در خصوص جنگ تحمیلی عراق علیه ایران». ۱۳۸۶/۷/۵. بازبینی‌شده در ۱۳۸۸/۶/۴. «خبرگزاری مهر» 
  38. Verlag Dr. Köster Berlin - Möller, Harald: Geheime Waffenlieferungen der (...)
  39. ۳۹٫۰ ۳۹٫۱ ۳۹٫۲ شبکه خبر دانشجو. «فتح خرمشهر فتح خاک نیست، بلکه فتح ارزشهاست.». ۲ خرداد ۱۳۸۸. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۱۵ اردیبهشت ۱۳۸۶. بازبینی‌شده در ۲ جولای ۲۰۰۹. *
  40. a.s 19. ««فتح خرمشهر، نصر بزرگ»». روزنامه گسترش، ۳ خرداد ۱۳۸۸. ۱۶. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در یکشنبه ۱۳/۰۲/۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۲ جولای ۲۰۰۹. 
  41. Insch'Allah: Der Kampf um Glaube und Öl (Gebundene Ausgabe) amazon
  42. ساجد - سایت جامع دفاع مقدس - آیا آزادسازی مناطق اشغالی و خرمشهر، در تحولات سیاسی منطقه و روند جنگ، تاثیر قطعی داشته است؟
  43. HENRY TANNER. «IRAN SAYS IRAQIS' WITHDRAWAL WON'T END WAR»(انگلیسی)‎. New York Times، June 22, 1982, Tuesday. بازبینی‌شده در 28 September 2009. 
  44. ساجد - سایت جامع دفاع مقدس - علل ادامه جنگ بعد از فتح خرمشهر چه بود؟ وب‌گاه ساجد
  45. هادی خسروشاهین. «چالش‌های فراروی یک تصمیم». همشهری آنلاین. روزنامه همشهری، ۲۸ تیر ۱۳۸۸. ایران. بازبینی‌شده در ۱۸ مارس ۲۰۱۰. 
  46. محمدرضا مناقبتی. «فصل نهم-روابط خارجی». در کتاب اردن. چاپ اول. تهران: انتشارات وزارت امور خارجه ایران، ۱۳۷۵. 
  47. ۴۷٫۰ ۴۷٫۱ روایت محسن رضایی از پایان جنگ و زوایای پنهان قطعنامه ۵۹۸
  48. ۴۸٫۰ ۴۸٫۱ ۴۸٫۲ ۴۸٫۳ ۴۸٫۴ ۴۸٫۵ ۴۸٫۶ ساجد - سایت جامع دفاع مقدس - دلایل و زمینه‌های برتری عراق در ماه‌های پایانی جنگ چه بود که باعث تسریع در پذیرش قطعنامه ۵۹۸ شد؟
  49. محمد درودیان. «آغاز تحولات و تغییر در موازنه جنگ». در پایان جنگ. چاپ دوم. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۸۰. 
  50. علیرضا افشار. «آتش، بس است». همشهری آنلاین. روزنامه همشهری، ۲۶ تیر ۱۳۸۶. دیدگاه. بازبینی‌شده در ۱۸ مارس ۲۰۱۰. 
  51. ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ شکست مفتضحانه حامیان عراق (۱) خبرگزاری مهر
  52. مروری بر آخرین صفحه جنگ تحمیلی/ ناگفته‌ای از پذیرش قطعنامه ۵۹۸ باقی نمانده‌است خبرگزاری مهر
  53. «آیا مواضع سیاسی و نظامی عراق در آغاز جنگ تفاوتی با مواضع این رژیم بعد از آزادسازی اروند داشت؟». 
  54. Arming Iraq: A Chronology of U.S. Involvement
  55. «مقاومت سرنوشت‌ساز». وبگاه همشهری. روزنامه همشهری، ۳۰ شهریور ۱۳۸۶. ایران. بازبینی‌شده در ۱۷ مارس ۲۰۱۰. 
  56. ۵۶٫۰ ۵۶٫۱ By Farhang Rajaee. Iranian perspectives on the Iran-Iraq war. چاپ اول. گینزفیل-فلوریدا: University Press of Florida، ۱۹۹۷. شابک ‎۹۷۸-۰۸۱۳۰۱۴۷۶۰. 
  57. جامعه‌شناسی جنگ (آمار شهدای جنگ) وب‌گاه عمادالدین باقی
  58. اسیرانی که هیچ گاه باز نگشتند بی‌بی‌سی فارسی
  59. ماهنامه. ترجمهٔ علیرضا فراهانی، ۱۹۸۲/۵/۱۱. 
  60. اکونومیست: ۱۹-۲۵ سپتامبر ۱۹۸۷
  61. SIPRI arms transfers database Imported weapons to Iraq (IRQ) in 1973-2002
  62. عراق در جنگ تحمیلی ‪۳‬هزار و‪۵۰۰ ‬ بار ایران را بمباران شیمیایی کرد پایگاه اطلاع‌رسانی قربانیان سلاح‌های شیمیایی
  63. ۶۳٫۰ ۶۳٫۱ Center for Documents of The Imposed War, Tehran. (مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ)
  64. «توانایی شیمیایی عراق در جنگ تحمیلی علیه ایران». ۸ تیر ۱۳۸۸. بازبینی‌شده در ۳۰ ژانویه ۲۰۰۹. *
  65. Link to article by the Star-Ledger: http://www.nj.com/specialprojects/index.ssf?/specialprojects/mideaststories/me1209.html
  66. [[nathaniel_hurd@hotmail.com |Nathaniel Hurd]] و Glen Rangwala. «U.S. Diplomatic and Commercial Relationships». ۱۵ ژوئیه ۲۰۰۰. متن پانویس ۵۱. بایگانی‌شده از نسخهٔ اصلی در ۲۱ دسامبر ۲۰۰۱. بازبینی‌شده در ۵ سپتامبر ۲۰۰۹. 
  67. [۵۱] S/۱۷۹۱۱ and Add. ۱, ۲۱ March 1986. Note that this is a "decision" and not a resolution.
  68. Colonel Walter Lang, former senior US Defense Intelligence officer, New York Times, Aug. ۱۸, ۲۰۰۲.
  69. Galbraith and van Hollen, p. ۳۰
  70. Jentleson, p. ۷۸.
  71. Robert Pear, «U.S. Says It Monitored Iraqi Messages on Gas,» New York Times, 15 September 1988.
  72. Lawrence Potter, Gary Sick. Iran, Iraq, and the legacies of war. ۲۰۰۴, MacMillan. ISBN 1-4039-6450-5 p.۱۵۳
  73. Lawrence Potter, Gary Sick. Iran, Iraq, and the legacies of war. ۲۰۰۴, MacMillan. ISBN 1-4039-6450-5 p.۱۵۶
  74. Joseph Tragert. Understanding Iran. ۲۰۰۳, ISBN 1-59257-141-7 p.۱۹۰
  75. Saddam admits Iran gas attacks
  76. Saddam says responsible for any Iran gas attacks
  77. «با دستگیری یک افسر بعثی مشخص شد:۶۰۰۰ اسیر ایرانی به‌شکل فجیعی به شهادت رسیده‌اند، بعثی‌ها با «اره» از اسرای ایرانی بازجویی می‌کردند». ایسنا، ۱۷ آذر ۱۳۸۷. 
  78. «۴». در Secrets if the Imposed War told by Iraqi Prisoners. مرتضی سرهنگی. چاپ اول. تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۹۹۰. ۷۱. 
  79. «سند شماره ۱۶۸۹۷/». 
  80. «سند شماره ۱۶۷۵۰/». 
  81. صفت الله طاهری شمیرانی. حمله به مناطق مسکونی و افراد غیر نظامی. . ششمین مقاله ارائه شده به دبیرخانه کنفرانس بین‌المللی تجاوز و دفاع، ۱۷ مرداد ۱۳۶۷. 
  82. «بی اعتمادی به رژیم پهلوی منبع‌اشاعه‌آمارهای‌بی‌اساس». آینده نیوز به نقل از روزنامه ایران، ۱۷ شهریور ۱۳۸۸. 
  83. «حمله به تاسیسات نفتی خلیج فارس و آلوده کردن محیط زیست دریایی». در تحلیلی بر جنگ تحمیلی رژیم عراق علیه ایران. تهران: اداره کل حقوقی وزارت امور خارجه، ۱۳۶۷. ۵۱. 
  84. Robert C. Wurmstedt;Kenneth W. Banta و Kenneth W. Banta. Reported by Robert C. Wurmstedt. «Persian Gulf: A Glut That Is All Too Visible»(انگلیسی)‎. TIME magazine. ۱۸ آوریل ۱۹۸۳. ۱. بازبینی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۰۹. 
  85. Robert C. Wurmstedt;Kenneth W. Banta و Kenneth W. Banta. Reported by Robert C. Wurmstedt. «Persian Gulf: A Glut That Is All Too Visible»(انگلیسی)‎. TIME magazine. ۱۸ آوریل ۱۹۸۳. ۲. بازبینی‌شده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۰۹. 
  86. Farhang Rajaee. «The Law of War in International Law». در THE IRAN-IRAQ WAR.the politics of aggression. گینزفیل-فلوریدا: University Press، ۱۹۹۳. ۲۱۹. شابک ‎۰-۱۱۷۶-۸۱۳۰-۰. 
  87. ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ ۸۷٫۲ عراق به آمریکا خسارت پرداخت می‌کند

کتابشناسی

منابع مکتوب

  • محمد درودیان. حلبچه تا مرصاد. انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ. 
  • حسن درّی. کارنامه نبردهای زمینی. موسسه مطالعات سیاسی فرهنگی اندیشه ناب. چاپ دوم. تهران: انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۸۳. شابک ‎۸-۴۸-۶۳۱۵-۹۶۴. 
  • محمد درودیان. خونین شهر تا خرمشهر. انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ. 
  • فرهاد درویشی. ریشه‌های تهاجم. انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ. 
  • محمد درودیان. خرمشهر تا فاو. انتشارات مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ. 
  • Bradley Peniston. NO HIGHER HONOR. Naval Institute Press. شابک ‎۱۵۹۱۱۴۶۶۱۵. 
  • اسناد تجاوز به روایت مطبوعات خارجی(جلد اول). چاپ اول. تهران: بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، ۱۳۷۲. 
  • اسناد تجاوز به روایت مطبوعات خارجی(جلد دوم). چاپ اول. تهران: بنیاد حفظ آثار و ارزشهای دفاع مقدس، ۱۳۷۲. 
  • غلامرضا خلیلی شهانقی. آوای پنهان. اورمزد گلیاری. ویرایش فیپا. چاپ اول. تهران: انتشارات رابعه، ۱۳۸۱. شابک ‎۲-۰۳-۷۷۶۹-۹۶۴. 
  • علی اکبر ولایتی. تاریخ سیاسی جنگ تحمیلی. چاپ اول. تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۶. شابک ‎۱-۴۶۹-۴۳۰-۹۶۴. 
  • عباس هدایتی. شورای امنیت و جنگ تحمیلی. چاپ دوم. تهران: موسسه چاپ و انتشارات وزارت امور خارجه، ۱۳۷۴. 
  • ابراهیم حاج محمدزاده-علیرضا لطف الله زادگان-محمد درودیان-جواد زمان زاده-شهید محمد گرگانی-حسین یکتا(مترجم منابع خارجی). روزشمار جنگ عراق و ایران(کتاب چهارم:هجوم سراسری). چاپ اول. تهران: مرکز مطالعات و تحقیقات جنگ، ۱۳۷۲. 
  • عدنان اکتار. تاریخ ناگفته و پنهان آمریکا. ترجمهٔ نصیر صاحب خلق. اول. تهران: هلال، ۱۳۸۴. شابک ‎۸-۴۱-۶۹۳۸-۹۶۴. 
  • تحلیلی بر جنگ تحمیلی رژیم عراق علیه جمهوری اسلامی ایران. تهران: دفتر حقوقی وزارت امور خارجه، ۱۳۶۱. 
  • دکتر منوچهر پارسادوست. نقش سازمان ملل در جنگ عراق و ایران. تهران: شرکت سهامی انتشار، ۱۳۷۱. 

منابع اینترنتی

پیوند به بیرون



بازگشت به بالا