English
از ویکیپدیای فارسی، دانشنامه آزاد

کوه دماوند

«دماوند» تغییر مسیری به این صفحه است. برای کاربردهای دیگر دماوند (ابهام‌زدایی) را ببینید.

دماوند
جغرافیا
ارتفاع ۵٬۶۱۰ تا ۵٬۶۷۱ متر
مکان مازندران، بخش لاریجان شهرستان آمل[۱][۲]
رشته‌کوه البرز
ارتفاع نسبی ۴٬۶۶۱ متر[۳]
مختصات ‏۳۳″ ۰۶′ ۵۲°شرقی ‏۱۹″ ۵۷′ ۳۵°شمالی / ۵۲٫۱۰۹۱۷غرب ۳۵٫۹۵۵۲۸جنوب / -۵۲٫۱۰۹۱۷;-۳۵٫۹۵۵۲۸[۴]
زمین‌شناسی
گونه آتشفشانی خاموش
آخرین فوران سابقهٔ تاریخی‌ای وجود ندارد[۱]

کوه دَماوَند کوهی در شمال ایران است که به عنوان بلندترین کوه این کشور و بلندترین آتشفشان خاورمیانه[۱] شناخته می‌شود. این کوه در قسمت مرکزی رشته‌کوه البرز در جنوب دریای خزر و در بخش لاریجان شهرستان آمل قرار دارد.[۵] کوه دماوند که از نظر تقسیمات کشوری در استان مازندران قرار دارد، به هنگام صاف و آفتابی‌بودن هوا، از شهرهای تهران، ورامین و قم و همچنین کرانه‌های دریای خزر قابل رؤیت است.[۶] کوه دماوند در سی‌ام تیرماه سال ۱۳۸۷ به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران در فهرست آثار ملّی ایران ثبت شد.[۷] همچنین کوه دماوند از سال ۱۳۸۱ به عنوان «اثر طبیعی ملّی» در شمار مناطق چهارگانهٔ ارزشمند از نظر حفاظت محیط زیست قرار گرفته‌است. [۸]

از دماوند در اساطیر ایران هم یاد شده‌است و شهرتش بیش از هرچیز به این سبب است که ضحاک (پادشاهی ستمگر و اژدهافش) در آن به بند کشیده شده‌است.[۹] در آثار ادبی فارسی نیز فراوان به این اسطوره و به طور کلّی‌تر کوه دماوند اشاره شده‌است.[۱۰] دماوند دارای چشمه‌های آب گرم لاریجان، اسک و وانه است.[۱۱]

محتویات

جغرافیا

محل قرارگیری کوه دماوند بر روی نقشه استان مازندران.
ارتفاع

منابع مختلف اندازه‌های گوناگونی برای ارتفاع کوه دماوند از سطح آب‌های آزاد ذکر کرده‌اند. به نقل از درگاه ملّی آمار ایران، ارتفاع این کوه ۵٬۶۱۰ متر است [۱۲]؛ منابع دیگر، از جمله پایگاه ملّی داده‌های علوم زمین ایران و وب‌گاه رصدخانهٔ زمین ناسا، ارتفاع ۵٬۶۷۰ متر[۱۳][۱] و ۵٬۶۷۱ متر را نیز برای قلّهٔ این کوه ذکر کرده‌اند. دایرةالمعارف فارسی فهرستی شش موردی از ارتفاع‌هایی را که برای این قلّه آمده‌است ذکر می‌کند که از ۵٬۵۴۳ تا ۶٬۴۰۰ متر می‌رسد.[۲]

ارتفاع نسبی دماوند، که با اندازه‌گیری ارتفاع قلّه نسبت به پست‌ترین درهٔ بین این قله و نزدیکترین قلّهٔ مرتفع‌تر تعیین می‌شود، ۴۶۶۱ متر است که دماوند را در ردهٔ دوازدهم بلندترین قلّه‌های دنیا از نظر ارتفاع نسبی قرار می‌دهد.[۱۴]

فاصله از شهرهای نزدیک

این قلّه در ۶۹ کیلومتری شمال شرقی تهران، ۶۲ کیلومتری غرب آمل و ۲۶ کیلومتری شمال شهر دماوند واقع شده‌است.[۱۵]

رودخانه‌های پیرامون

رودخانه تینه در شمال، رودخانه هراز در جنوب و شرق و رودخانه دلیچای در غرب این کوه واقع شده‌اند.[۱۶]

کوهستان

قلهٔ دماوند در شرق کوهستان البرز مرکزی (استان مازندران) از رشته کوه البرز قرار دارد. قله‌های مجاور آن ورارو، سه سنگ، گل زرد، کاعون(کبود) و میانرود است.[۱۷]

نقشهٔ البرز مرکزی قله‌ها: ۱ علم‌کوه
     -۲۵ متر تا ۵۰۰ متر     ۵۰۰ متر تا ۱۵۰۰ متر     ۱۵۰۰ متر تا ۲۵۰۰ متر     ۲۵۰۰ متر تا ۳۵۰۰ متر     ۳۵۰۰ متر تا ۴۵۰۰ متر     ۴۵۰۰ متر تا ۵۶۷۱ متر
۲ آزادکوه ۳ دماوند
۴ دوبرار ۵ دوخواهران
۶ قلعه‌گردن ۷ گرگ
۸ خلنو ۹ مهرچال
۱۰ میشینه‌مرگ ۱۱ ناز
۱۲ شاه البرز ۱۳ سیالان
۱۴ توچال ۱۵ وروشت
۱۶ پهنه‌حصار
رودها: ۰
۱ الموت ۲ چالوس
۳ دوهزار ۴ هَراز
۵ جاجرود ۶ کرج
۷ کجور ۸ لار
۹ نور ۱۰ سرداب
۱۱ سه‌هزار ۱۲ شاهرود
شهرها: ۱ آمل
۲ چالوس ۳ کرج
سایر: D دیزین
E امامزاده هاشم K تونل کندوان
* سد لتیان ** سد لار
عکس‌های ماهواره‌ای

موقعیت جغرافیایی کوه البرز در عکس‌های ماهواره‌ای ناسا از دماوند:

آب و هوا

عکس هوایی از قلهٔ دماوند، گرفته شده در تاریخ ۱۵ ژانویه ۲۰۰۵. عکس از ناسا.
دما

کمینهٔ دمای هوا در ارتفاعات دماوند تا ۶۰ درجه زیرصفر (در زمستان) و تا یکی-دو درجه زیر صفر (در تابستان) پایین می‌آید.

باد

سرعت توفان در دماوند گاهی از ۱۵۰ کیلومتر در ساعت می‌گذرد. سرعت باد در کوهپایه‌ها گاه به هفتاد کیلومتر در ساعت می‌رسد. بیشتر بادها از غرب و شمال غربی می‌وزند.

بارندگی

میانگین بارندگی در ارتفاعات دماوند ۱۴۰۰ میلی‌متر در سال است و بارش در ارتفاعات معمولاً به صورت برف است.

فشار هوا

فشار هوا در قلّهٔ دماوند نصف فشار هوا در سطح دریا است.

آتشفشان

فوران گوگرد از نزدیک قلهٔ دماوند

دماوند یک کوه آتشفشانی مطبّق[۱۸]* است [۱۹] که عمدتاً در دوران چهارم زمین‌شناسی موسوم به دوران هولوسین تشکیل شده و نسبتاً جوان است.[۲۰] فعالیت‌های آتش‌فشانی این کوه در حال حاضر محدود به تصعید گازهای گوگردی است.[۲۱] آخرین فعالیت‌های آتشفشانی این کوه مربوط به ۳۸۵۰۰ سال قبل بوده‌است.[۱۳]

دماوند یک آتشفشان خفته است که امکان فعال شدن مجدد آن وجود دارد.[۲۲] در برخی از سال‌ها از جمله سال ۱۳۸۶، دود و بخارهایی از قله خارج شد که برخی از شاهدان آن را گواهی بر فعال شدن این آتشفشان پنداشتند. اما در حقیقت در سال‌های پر بارش، با نفوذ آب به درون قله و برخورد سنگ‌های داغ، جریانی از بخار آب از دهانه قله خارج می‌شود و چنین به نظر می‌رسد که فعالیت‌های آتشفشانی صورت گرفته‌است. [۲۳]

قطر دهانه این آتشفشان در حدود ۴۰۰ متر است [۲۴][۲۵] که دریاچه‌ای از یخ آن را پوشانده‌است. ‏[۲۳] همچنین نشانه‌هایی از وجود دهانه‌های قدیمی در پهلوهای جنوبی و شمالی کوه ملاحظه می‌شود.[۲۳]

نام‌ها و ریشه‌شناسی

نام دماوند به دو صورت مشهور دماوند و دنباوند (با زبر یا پیش دال) ضبط شده‌است.[۲۶][۲] حتی در بعضی مآخذ هر دو صورت نام آمده‌است.[۲۷] صورت دیگری که از نام این کوه ضبط شده‌است دباوند است.[۲۸] این کوه را با نام‌های کاملاً متفاوت بیکنی و جبل لاجورد نیز ثبت کرده‌اند.[۲۹] «نام دماوند در تورات آمده و صورت کهن آشوری آن «بیکن» است (ری باستان ۲/۶۴۲)»[۳۰]

در مورد دلیل نام‌گذاری دماوند در فرهنگ معین آمده‌است: «دم (دمه، بخار) + اوند = وند؛ دارای دمه و دود و بخار (آتشفشان)»[۳۱]

احمد کسروی درباره‌ٔ نام‌گذاری دماوند یا دنباوند نظر کاملاً متفاوتی دارد.[۳۲]*. وی با استدلال‌هایی نسبتاً پیچیده نام‌گذاری «نهاوند» و «دماوند» را مرتبط می‌داند و می‌نویسد «در زبانهای باستان «نها» به‌معنی پیش و «دما» به‌ضم دال به‌معنی پشت و دنبال بوده،...»[۳۳] و در مورد «وند» می‌نویسد:««وندن» در زبانهای باستان ایران به‌معنای «نهادن» بوده[...] یکی از معناهای «نهادن» واقع شدن و ایستادن برجایی است.[...] و ناچار «وندن» نیز همان معنی را داشته و «وند» که ماضی آن است به‌معنی نهاد، برجایی ایستاد (واقع‌شد) می‌آمده‌است»[۳۴] او در ادامه نتیجه می‌گیرد:«پس «نهاوند» یعنی شهر یا آبادی یا قلعهٔ ایستاده در پیش‌رو و «دماوند» یعنی شهر یا آبادی یا قلعهٔ ایستاده در دنبال و پشت.[۳۵]

اسطوره

تصویر به بند کشیده شدن ضحاک به دست فریدون در شاهنامه بایسنقری

دماوند در اساطیر ایران جایگاه ویژه‌ای دارد. شهرت آن بیش از هر چیز در این است که فریدون از شخصیت‌های اساطیری ایران، ضحاک را در آنجا در غاری به بند کشیده‌است[۳۶]* و ضحاک آنجا زندانی‌است تا آخرالزمان[۳۷]* که بند بگسلد و کشتن خلق آغاز کند و سرانجام به دست گرشاسپ کشته شود.[۳۸] هنوز هم بعضی از ساکنین نزدیک این کوه باور دارند که ضحاک در دماوند زندانی است و اعتقاد دارند که بعضی صداهایی که از کوه شنیده می‌شود، ناله‌های هموست.[۲]

در تاریخ بلعمی محل زیست کیومرث کوه دماوند دانسته شده‌است[۳۹] و گور فرزند وی هم آنجا دانسته شده‌است. با این تفصیل که چون فرزندش کشته شد خداوند چاهی بر سر کوه برآورد و کیومرث فرزند را در چاه فروهشت. بلعمی سپس از مغان نقل کند که کیومرث بر سر کوه آتش افروخت و آتش به چاه اندر افتاد و از آن روز تا امروز (روزگار بلعمی) ده پانزده بار پرزند و به هوا برشود و از مغان نقل می‌کند که این آتش دیو را از فرزند او دور دارد.[۴۰] به گفتهٔ تاریخ بلعمی جمشید به طبرستان به دماوند بود که سپاه ضحاک به وی رسید.[۴۱]. بنا به روایتی نبرد لشکر فریدون به سپاهسالاری کاوه با ضحاک در حوالی دماوند بود.[۴۲] دماوند بار دیگر در گاه پادشاهی منوچهر مطرح می‌شود؛ آرش کمانگیر از فراز آن تیری انداخت تا مرز میان ایران و توران را تعیین کند.[۴۳]

بعدها با پا گرفتن اساطیر سامی در ایران برخی شخصیت‌های این اساطیر هم با دماوند ارتباطاتی یافتند. از جمله «عوام [...] معتقدند که سلیمان‌بن داوود، یکی از دیوان را که «صخر المارد» (سنگ سرکش) نام داشت در آن‌جا زندانی نمود. گویند، بر قلهٔ دماوند، زمین هموار است و از چاهی که بر فراز آن قرار دارد، روشنی بیرون آید.»[۴۴]

ادبیات

در اشعار ایرانی معمولاً نام دماوند در ارتباط با اسطورهٔ به بند کشیده شدن ضحاک ظاهر می‌شود. فردوسی در شاهنامه در ابیاتی که داستان به بند کشیده شدن ضحاک توسط فریدون را تصویر می‌کند، چنین سروده‌است:[۴۵]

برآن گونه ضحاک را بسته سخت سوی شیرخوان برد بیدار بخت
همی راند او را به کوه اندرون همی خواست کارد سرش را نگون
بیامد هم آنگه خجسته سروش به خوبی یکی راز گفتش به گوش
که این بسته را تا دماوند کوه بِبَر همچنان تازیان بی‌گروه

اسدی طوسی در گرشاسپ‌نامه که به پیروی از شاهنامه سروده شده‌است به این اسطوره اشاره می‌کند.[۴۶] در اشعار و منظومه‌های شاعران دیگر از جمله قصیده‌ای از ناصرخسرو[۴۷] منظومهٔ ویس و رامین [۴۸] از فخرالدین اسعد گرگانی و قصیده‌ای از خاقانی [۴۹] تلمیح این اسطوره دیده می‌شود. همچنین گاه در عظمت به دماوند مثل زده‌اند.[۵۰]

قصیده دماوندیه اثر ملک الشعرای بهار تنها یکی از چندین شعری است که در مورد دماوند سروده شده‌است. دماوندیه اول او در سال ۱۳۰۰ هجری شمسی با این مطلع آغاز گشت:

ای کوه سپیدسر، درخشان شو مانند وزو، شراره افشان شو

قصیدهٔ «دماوندیه دوم» که در سال ۱۳۰۱ توسط همین شاعر سروده شد، از شعرهای معروفی است که دربارهٔ دماوند سروده شده‌است که چند بیت نخستین آن چنین است:

ای دیو سپید پای در بند ای گنبد گیتی ای دماوند
از سیم به سر یکی کله‌خود زآهن به میان یکی کمربند
تا چشم بشر نبیندت روی بنگفته به ابر چهر دلبند
با شیر سپهر بسته پیمان با اختر سعد کرده پیوند
چون گشت زمین ز جور گردون سرد و سیه و خموش و آوند
بنواخت ز خشم بر فلک مشت آن مشت تویی تو ای دماوند

دماوند در تاریخ

در طی سلطنت دودمان پهلوی بر ایران، تصویر کوه دماوند در وسط نشان رسمی ایران قرار داشت.

آشوریان این کوه را کان سنگ لاجورد می‌انگاشتند. البته ایشان در خطا بودند و سنگ لاجورد از بدخشان می‌آمده‌است. در زمان تاخت و تاز آشوری‌ها به فلات ایران این کوه بخشی از حدود مادها شمرده می‌شده و در متن‌های آشوری هم بدان اشاره‌شده‌است. سارگون دوم در لشکرکشی خود سرزمین‌های تا کوه دماوند را خراج‌گزار خود نموده بود. در زمان اسرحدون نیز آشوری‌ها تا پای کوه دماوند لشکر کشیده‌بودند.[۵۱] اما به‌پیشروی ادامه ندادند چون دماوند و آن‌سوترش کویر لوت را پایان دنیا می‌پنداشتند.[۵۲]

دیاکونوف سنت گذاردن پیکر مردگان در کوه‌ها را آیین مغانی می‌انگارد که در دامنه دماوند می‌زیسته‌اند و آیین خود را به دیگر جاهای ایران پراکندند.[۵۳] در دامنهٔ دماوند تعداد زیادی گور پیش از تاریخ وجود دارد.[۵۴]

در سده هشتم میلادی در پای کوه دماوند دژی بوده‌است که موبدی زرتشتی به نام مَس‌مُغان و پیروانش در آن می‌زیسته‌اند و این دژ به فرمان المهدی خلیفه عباسی ویران‌گشته و مس‌مغان نیز کشته شد.[۵۵] مس‌مغان (به عربی کبیرالمجوس) لقب بزرگان خاندان قارن بوده که تبار پارتی داشته و دارای سرزمین‌هایی در پای دماوند بوده‌اند.[۵۶]

غازان خان ایلخان مغول در ۴ شعبان ۶۹۴ (هجری) در لارِ دماوند به دست شیخ صدرالدین غسل کرد و مسلمان شد.[۵۷]

«در حدودالعالم آمده که ویمه و شلنبه دو شهرست از حدود کوه دنباوند و اندر وی بتابستان و زمستان سخت سرد بود و ازین کوه آهن افتد.(حدودالعالم. ص ۱۴۷)»[۵۸]

در دوران سلطنت دودمان پهلوی از نقش کوه دماوند و خورشید در حال تابش از پشت آن به عنوان نماد ایران زمین بهره می‌بردند.[۵۹]

ادعای ثبت در میراث جهانی

در فروردین ۱۳۸۷، خبرگزاری‌های ایران اخباری را در رابطه با ثبت کوه دماوند در فهرست آثار میراث جهانی یونسکو منتشر کردند. این خبرها که از خبرگزاری‌های گوناگون مانند خبرگزاری فارس منتشر شد که در آن، کوه دماوند را به عنوان نخستین اثر طبیعی ایران که در فهرست میراث طبیعی جهانی یونسکو به ثبت رسیده معرفی کردند.[۶۰] اما فریبرز دولت آبادی، معاون سازمان میراث فرهنگی در گفتگو با خبرگزاری میراث فرهنگی این ادعا را رد و آن را سو تفاهم دانست. وی ابراز کرد: «متاسفانه برداشت اشتباهی از موضوع ثبت دماوند صورت گرفته و این خبر اشتباه است.»[۶۱]

ثبت قله دماوند به عنوان اثر طبیعی ملی

اثر طبیعی ملی قله دماوند با مساحتی بالغ بر ۲۹۵۰ هکتار در سال ۱۳۸۱ طی مصوبه شماره ۲۲۱ مورخ ۲۱/۳/۸۱ شورایعالی محیط زیست به مجموعه مناطق تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست پیوسته‌است. این اثر با ۳۹۷۶۱۱۳ تا ۳۹۸۲۱۵۰ عرض جغرافیایی و ۵۹۶۷۶۲ تا ۶۰۳۵۹۷ طول جغرافیایی در شمال شرق تهران و در استان مازندران واقع گردیده‌است. قله دماوند در فرهنگ کشورمان مظهر پایداری و استواری است و از گونه‌های مهم گیاهی آن می‌توان از بومادران، پیر گیاه دماوندی، اسپرس کوهی و گون نام برد. استفاده بیش از حد از ظرفیت قابل تحمل محیط و همچنین بهره برداری پوکه معدنی در اطراف این اثر طبیعی ملی، از مهمترین عوامل تهدید کننده در تخریب آن به شمار می‌آید.[۶۲]

کوهنوردی

تصویری از دهانهٔ آتشفشان، مرداد ۱۳۸۸
پناهگاه بارگاه سوم در جبههٔ جنوبی دماوند

در زمان‌های قدیم عدّه‌ای خود را به قلهٔ دماوند رسانیده بودند. ناصر خسرو در سفرنامه‌اش نوشته‌است که گویند بر سر دماوند چاهی است که نوشادر و کبریت (گوگرد) از آن گیرند.[۶۳] صاحب آثار البلاد و اخبار العباد با نقل قولی دست دوم می‌گوید که عدّه‌ای از اهالی آن نواحی می‌گفته‌اند که در طی پنج روز و پنج شب به قله‌ٔ دماوند رسیده‌اند و قلهٔ آن را مسطح با مساحت صد جریب یافته‌اند گرچه از دور به مخروط می‌ماند.[۶۴] اولین صعود موفقیت‌آمیز اروپائیان به قلهٔ دماوند در سال ۱۸۳۷ توسط تیلر تامسن صورت گرفته‌است.[۲] همچنین نخستین صعود مستند ایرانی به این قله، به سال ۱۸۵۷ باز می‌گردد که تیم سرهنگ محمدصادق‌خان قاجار ارتفاع آن را ۶۶۱۳ ذرع تعیین نمود. [۲۳]

مسیرهای اصلی صعود

برای رسیدن به قله دماوند، مسیرهای مختلفی وجود دارند که شناخته‌شده‌ترین آن‌ها این جبهه‌ها هستند:

  • جبههٔ شمالی؛ مسیر صعود این جبهه از میان دو یخچال سیوله (سمت راست) و دوبی سل (سمت چپ) صورت می‌گیرد.
  • جبههٔ شمال شرقی؛ پناهگاه تخت فریدون در این مسیر قرار دارد.
  • جبههٔ غربی؛ پناهگاه سیمرغ در این مسیر قرار دارد.
  • جبههٔ جنوبی؛ از سمت جنوب شرقی کوه. پلور، رینه، گوسفندسرا و بارگاه سوم در این مسیر قرار می‌گیرند.

آسان‌ترین این مسیرها جبهه جنوبی و سخت‌ترین آنها جبهه شمالی است[۶۵]. سه جبهه شمالی، جنوبی و شمال شرقی در نزدیکی روستاها قرار گرفته‌اند و همچنین همگی دارای جان‌پناه در میان راه هستند[۶۶]. در مسیر جنوبی، آبشاری وجود دارد که همهٔ سال یخ‌زده‌است و تنها در تابستان‌های بسیار گرم، جاری می‌شود که به همین دلیل به آن آبشار یخی گفته می‌شود. این آبشار با قرار داشتن در ارتفاع ۵۱۰۰ متری، از نظر ارتفاع از سطح دریا مرتفع‌ترین آبشار خاورمیانه‌است.[۶۷]

پناهگاه‌ها

در نقشه راهنمای صعود به قله‌های البرز مرکزی پناه‌گاه‌هایی به شرح زیر مشخص شده‌است:[۶۸]

  • پناه‌گاه گوسفندسرا (کوهپایه) در ارتفاع ۲۹۵۰ متری.
  • بارگاه سوم (یال جنوبی) در ارتفاع ۴۱۵۰ متری.
  • پناه‌گاه سیمرغ (یال غربی) در ارتفاع ۴۱۵۰ متری.
  • پناه‌گاه تخت فریدون (یال شمال شرقی) در ارتفاع ۴۳۶۰ متری.
  • جانپناه فلزی (جبهه شمالی) در ارتفاع ۴۰۰۰ متری

یخچال‌های معروف

  • یخچال سیوله (جبهه شمالی)
  • یخچال دوبی سل (جبهه شمالی)
  • یخچال عروسکها (جبهه شمالی)
  • یخچال دره یخار (شمال شرقی)
  • یخچال خورتاب سر
  • یخچال شمال غربی
  • یخچال غربی

نگارخانه

پانویس

  1. ۱٫۰ ۱٫۱ ۱٫۲ ۱٫۳ «Mt. Davamand, Iran»(انگلیسی)‎. ناسا. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  2. ۲٫۰ ۲٫۱ ۲٫۲ ۲٫۳ ۲٫۴ مصاحب، غلامحسین (سرپرست). مدخل «دماوند» در دایرةالمعارف فارسی. جلد اول، چاپ سوم ۱۳۸۱، ص ۹۹۱.
  3. «An Introduction to Prominence»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۲۵ آوریل ۲۰۰۷. 
  4. «دماوند؛ موقعیت روی نقشهٔ جهانی، مختصات و اطلاعات کوتاه». traveljournals.net. بازبینی‌شده در ۲۵ آوریل ۲۰۰۷. 
  5. مسعود نصرتی، ۱۵
  6. مسعود نصرتی، ۱۵
  7. ثبت ملی دماوند؛ راهی به سوی جهانی شدن (رادیو فردا)
  8. پورتال سازمان حفاظت محیط زیست کشور
  9. از جمله در شاهنامه فردوسی
  10. برای نمونه در شاهنامهٔ فردوسی گرشاسپ‌نامهاسدی طوسی اشعار ناصرخسرو به این موضوع اشاره شده‌است. قصیده‌های دماوندیهملک‌الشعرای بهار هم معروف است.
  11. نقشه راهنمای صعود به قله‌های البرز مرکزی
  12. «نگاهی به ایران؛ سرزمین و حکومت». درگاه ملی آمار. بازبینی‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۰۷. 
  13. ۱۳٫۰ ۱۳٫۱ «اطلس زمین‌شناسی راه‌ها»(انگلیسی)‎. پایگاه ملی داده‌های علوم زمین. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  14. World top 100 most prominent peaks
  15. مسعود نصرتی، ۱۵
  16. مسعود نصرتی، ۱۵
  17. کوه‌های البرز
  18. (به انگلیسی: stratovolcano)
  19. «آتشفشان دماوند»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  20. «کوه دماوند». وب‌گاه Pars Times. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  21. «یک مسؤول: علت تغییر رفتار قله دماوند در دست تحقیق است». ایرنا. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  22. گزارش مطالعه آتشفشان دماوند
  23. ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ ۲۳٫۲ ۲۳٫۳ شیرآقایی، روزنامه اعتماد
  24. سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی ایران
  25. روزنامه آفرینش
  26. شهیدی مازندرانی ۳۳۰
  27. برای نمونه در ویس و رامین «تو گفتی بود دشت نهاوند / ز بس جنگ‌آوران کوه دماوند»(فخرالدین اسعد گرگانی ۶۲) و «درم با بند و ویس از بند رفتست / مگر امشب به دنباوند رفتست» (فخرالدین اسعد گرگانی ۲۱۴)
  28. دهخدا ۲۲۱
  29. دهخدا ۲۲۱
  30. محمدجعفر یاحقی، ۱۹۶
  31. معین ۵۳۶
  32. او این نظر را در ۱۳۰۴ در مقاله‌ای به نام «نهاوند-دماوند» که در آینده منتشر شد ابراز داشته‌است.
  33. کسروی ۲۶۵
  34. کسروی ۲۶۷
  35. کسروی ۲۶۷
  36. این مطلب به تواتر در متن‌های فارسی میانه و متن‌های فارسی نو ذکر شده‌است از جمله در شاهنامه
  37. به بیان دقیق‌تر نزدیک به پایان هزارهٔ هوشیدرماه
  38. بندهش ۱۴۲
  39. طبری [بلعمی] ۷۶
  40. طبری [بلعمی] ۷۷
  41. طبری [بلعمی] ۸۹
  42. طبری [بلمعی] ‎۹۹-۱۰۰‏: این روایت خلاف آنِ شاهنامه‌است که جایگاه نبرد در بیت‌المقدس است.
  43. طبری [بلعمی] ‎۲۴۱–۲۴۲‏
  44. محمدجعفر یاحقی، ۱۹۶
  45. شاهنامه > فصل ۵ ضحاک > بخش ۹ به بند کشیده‌شدن ضحاک به دست فریدون
  46. «فریدون فرخ به گرز نبرد / ز ضحاک تازی برآورد گرد/ ببردش به کوه دماوند بست به جایش به تخت شهی بر نشست» (اسدی طوسی، ۳۶۶)
  47. «ز بیدادی سمر گشته ست ضحاک /که گویند او به بند است در دماوند» (به نقل از علی‌اکبر دهخدا، ۲۲۱)
  48. «درم با بند و ویس از بند رفتست/مگر امشب به دنباوند رفتست/چرا رفتست کاو خود نامدارست چو ضحاکش هزاران پیشکارست» (فخرالدین اسعد گرگانی ۲۱۴–۲۱۵)
  49. «اوست فریدون ظفر بلکه دماوند حلم / عالم ضحاک فعل بستهٔ چاهش سزد» (ترکیبات خاقانی در مدح رکن‌الدین ارسلان شاه بن طغرل)
  50. «دلی باید مه از کوه دماوند / که بشکیبد ز دیدار خداوند» (فخرالدین اسعد گرگانی ۳۴۳)
  51. ا. م. دیاکونوف، تاریخ ماد، چاپ هفتم، انتشارات علمی فرهنگی، صفحه ۲۴۳
  52. پیرنیا (جلد سوم) ۱۸۰۹
  53. ا. م. دیاکونوف، تاریخ ماد، صفحه ۳۷۱
  54. ماکسیم سیرو، ۳۷
  55. محمد محمدی، ۵۱
  56. ا. م. دیاکونوف، تاریخ ماد، صفحه ۳۴۷
  57. مرتضی راوندی، تاریخ اجتماعی ایران، جلد دوم، چاپ سوم، صفحه ۳۰۹، بخش اسلام آوردن غازان خان
  58. شهیدی مازندرانی ۳۳۰
  59. نشان‌های خاندان سلطنتی پهلوی (وب‌گاه اطلاعاتی نشان‌ها)
  60. خبرگزاری فارس، ۱۱ فروردین ۱۳۸۷؛ تابناک، ۱۱ فروردین ۱۳۸۷، کد خبر: ۸۲۹۴.
  61. خبرگزاری میراث فرهنگی، ۱۶ فروردین ۱۳۸۷ متن خبر
  62. پورتال سازمان حفاظت محیط زیست کشور
  63. ناصرخسرو، سفرنامه ۴
  64. قزوینی آثار البلاد و اخبار العباد (بخش ۱۷ از ۳۱ در نسخهٔ برخط) بازدید ۲۵ آوریل ۲۰۰۷
  65. مسعود نصرتی، ۱۴۴
  66. مسعود نصرتی، ۱۴۵
  67. «Mt Damavand Icefall»(انگلیسی). بازبینی‌شده در خرداد ۱۳۸۸. 
  68. نقشه راهنمای صعود به قله‌های البرز مرکزی

منابع

  • اسدی طوسی. گرشاسپ‌نامه. به اهتمام حبیب یغمایی. چاپ دوم. تهران: طهوری، ۱۳۵۴. 
  • پیرنیا، حسن (مشیرالدوله). تاریخ ایران باستان. چاپ سوم. تهران: مؤسسهٔ انتشارات نگاه، ۱۳۸۵. شابک ‎دوره ISBN ۹۶۴-۳۵۱-۱۹۵-۲. 
  • تورج دریایی. شاهنشاهی ساسانی. ترجمهٔ مرتضی ثاقب‌فر. چاپ یکم. نشر ققنوس، ۱۳۸۳. ISBN 964-311-436-8. 
  • دهخدا، علی‌اکبر. لغت‌نامه دهخدا جلد ۲۳ شماره مسلسل ۲۰۱. زیر نظر دکتر محمد معین. تهران: دانشگاه تهران، سازمان لغت‌نامه. 
  • دیاکونوف، ایگور میخائیلوویچ. تاریخ ماد، برگردان کریم کشاورز، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، چاپ هفتم، ۱۳۸۳، ISBN 964-445-106-6
  • راوندی، مرتضی. تاریخ اجتماعی ایران. پوشینه دوم، چاپ سوم، انتشارات امیرکبیر
  • سلطان‌زاده، حسین. ««صعود به دماوند، گرد گردن‌فراز ایران»». خبرگزاری میراث فرهنگی. بازبینی‌شده در ۲۴ آوریل ۲۰۰۷. 
  • سیرو، ماکسیم. کاروانسرهای ایران و ساختمانهای کوچک میان راه‌ها. تهران: سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، بدون تاریخ انتشار. 
  • شهیدی مازندرانی، حسین. فرهنگ شاهنامه (نام کسان و جای‌ها). تهران: نشر بلخ، ۱۳۷۷. ISBN 964-6337-15-5. 
  • شیرآقایی، نگین. گزارشی از وضعیت دماوند پس از خروج گاز از قله. . روزنامه اعتماد، ش. ۱۳۶۵ (۲۳ فروردین ۱۳۸۶). 
  • طبری، محمد بن جریر. تاریخ الرسل و الملوک [تاریخ بلعمی]. ترجمهٔ ابوعلی بلعمی. با تکملهٔ ابوعلی بلعمی و تصحیح محمدتقی بهار و کوشش محمد پروین گنابادی. چاپ سوم. تهران: زوّار، ۱۳۸۵. ISBN 964-401-0-94-9. 
  • فخرالدین اسعد گرگانی. ویس و رامین. با مقدمه تصحیح و تحشیهٔ محمد روشن و دو گفتار از صادق هدایت و مینورسکی. چاپ دوم. تهران، ۱۳۸۱. ISBN 964-6494-11-0. 
  • فرنبغ دادگی. بندهش. گزارنده مهرداد بهار. تهران: توس، ۱۳۷۸. ISBN 964-315-292-8. 
  • قزوینی، زکریا بن محمد. آثار البلاد و اخبار العباد (نسخهٔ برخط).  (بازدید ۲۵ آوریل ۲۰۰۷)
  • کسروی، احمد. «نهاوند-دماوند». در کاروند کسروی (مجموعهٔ ۷۸ رساله و گفتار از احمد کسروی). به کوشش یحیی ذکاء. چاپ دوم. تهران: شرکت سهامی کتاب‌های جیبی، ۲۵۳۶. 
  • محمدی، محمد. «آثار فرهنگی ایران و سرگذشت آن در حملهٔ اعراب». در فرهنگ ایرانی پیش از اسلام وآثار آن در تمدن اسلامی و ادبیات عربی. چاپ سوم. تهران: انتشارات توس، ۱۳۷۴. 
  • مصاحب، غلامحسین (سرپرست). مدخل «دماوند» در دایرةالمعارف فارسی. جلد اول، چاپ سوم ۱۳۸۱.
  • معین، محمد. فرهنگ‌نامه فارسی جلد پنجم، اعلام. چاپ نهم. تهران: موسسه انتشارات امیرکبیر، ۱۳۷۵. ISBN 964-00-0164-3. 
  • ناصرخسرو. سفرنامه. به کوشش محمد دبیرسیاقی. چاپ ششم. تهران: زوّار، تابستان ۱۳۷۵. ISBN 964-401-009-4. 
  • نصرتی، مسعود. دماوند خاستگاه اساطیر ایران‌زمین. نشر تربت، ۱۳۸۱. ISBN 964-403-101-6. 
  • یاحقی، محمدجعفر. فرهنگ اساطیر و اشارات داستانی در ادبیات فارسی. چاپ دوم. تهران: سروش، ۱۳۵۷. 
  • «Mt. Davamand, Iran»(انگلیسی)‎. ناسا. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  • «کوه دماوند»(انگلیسی)‎. وب‌سایت قلمرو کوهستانی ایران. بازبینی‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۰۷. 
  • نقشه راهنمای صعود به قله‌های البرز مرکزی. تهران: موسسهٔ جغرافیایی و کارتوگرافی گیتاشناسی، ۱۳۷۸. ISBN 964-342-086-8. 
  • «نگاهی به ایران؛ سرزمین و حکومت». درگاه ملی آمار. بازبینی‌شده در ۱۸ آوریل ۲۰۰۷. 
  • «آتشفشان دماوند»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  • «کوه دماوند». وب‌گاه Pars Times. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  • «یک مسوول: علت تغییر رفتار قله دماوند در دست تحقیق است». ایرنا. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  • «اطلس زمین‌شناسی راه‌ها»(انگلیسی)‎. پایگاه ملی داده‌های علوم زمین. بازبینی‌شده در ۲۱ آوریل ۲۰۰۷. 
  • «An Introduction to Prominence»(انگلیسی). بازبینی‌شده در ۲۵ آوریل ۲۰۰۷. 

جستارهای وابسته

پیوند به بیرون

  1. تغییرمسیر الگو:انبار


بازگشت به بالا